Salt draait vanaf 5 augustus in de bioscoop

Een vrouwelijke Bond

Vrouwelijke spionnen zijn er te over, zowel in feit als in fictie. Maar geen van hen komt maar in de buurt van de wonderlijke Evelyn Salt (Angelina Jolie) in de nieuwe film Salt van de Australische regisseur Philip Noyce.

Op papier heeft dit werk nauwelijks artistiek bestaansrecht: een spectaculaire actiefilm, ook nog conservatief, rechttoe, rechtaan gedraaid, met een ridicule plot waarin een Russische spion naar Amerika gaat, beter gezegd daar ‘ontwaakt’ na jarenlang undercover te hebben geleefd, om nota bene de bezoekende Russische president om volstrekt onduidelijke redenen te vermoorden.
Een reden, daar wringt de schoen in Salt. Maar ook in het echt hebben spionnen moeite met hun bestaansrecht. Tijdens het recente schandaal rond Anna Koesjtsjenko en negen anderen die in Amerika werden vastgehouden op verdenking van spionage voor Rusland vroeg John Le Carré in een artikel in The Guardian wat hun motivering in hemelsnaam had kunnen zijn: ‘Wat viel er te kiezen tussen Moeder Rusland en Moeder Amerika, twee gigantische continenten die ongecontroleerd drijven op het met olie vervuilde water van het kapitalisme?’

Inderdaad, er valt niets meer te kiezen, er staat weinig tot niets meer op het spel. Dat is misschien de reden waarom James Bond er maar niet in slaagt een nieuw avontuur te beleven en de volgende Bond-film voor onbepaalde tijd uitgesteld is. Het ontbreken van een ‘groot motief’ is dan de reden waarom het verhaal van Salt wat flets oogt, in ieder geval op papier.
De praktijk pakt evenwel anders uit: de film wérkt op andere niveaus. Puur als thriller zit de spanning er vanaf het eerste moment goed in. Salt wordt ergens in een gevangenis in Noord-Korea op een afschuwelijke manier gemarteld. Al in deze vroege scènes is duidelijk dat regisseur Noyce zich in staat toont het subversieve en potentieel shockerende karakter van het hoofdpersonage, immers een soort vrouwelijke James Bond, volledig onder controle te houden. Geen moment focust hij op de erotiek van sekssymbool Angelina Jolie. Wanneer zij in haar onderkleren op de Noord-Koreaanse pijnbank ligt, blijft de camera discreet op afstand. Een halve meter dichterbij en Salt zou verdwijnen en worden vervangen door Jolie, sekssymbool.
Terug in Amerika blijkt dat Salt misschien wel een Russische agent is. Om haar onschuld te bewijzen moet ze vluchten. Vervolgens ontwikkelt Salt zich als een achtervolgingsfilm waarin de actie uitstekend in beeld wordt gebracht. Scènes als die waarin Salt op een snelweg boven op de daken van verschillende bewegende auto’s en vrachtauto’s springt, bieden een plezierbeleving die bekend is van de beste films in dit soort, bijvoorbeeld de recente Bourne-serie van Paul Greengrass. Op dit punt werkt Salt nog het best: een vrouwelijke actiester draagt immers een film, iets wat nog altijd nauwelijks voorkomt in de populaire cinema.
En toch: hoe zouden de oude agenten, echt en onecht, tegen Salt aankijken? Immers, de spion is er weer, maar in een andere gedaante, niet alleen wat geslacht, maar ook wat ideologie betreft. Smiley, Le Carré’s grootste creatie, zou wellicht zijn schouders ophalen. Maar zijn schepper klinkt tamelijk ontgoocheld in zijn stuk over het recente spionageschandaal. Want waarom nou weer dit gedoe met Koude Oorlog-spionnen, wil hij weten. Le Carré: ‘Terwijl we rechtstreeks en in Technicolor kijken naar de grootste spionnenruil van de nieuwe eeuw, en we in onze herinnering het citergeluid van de Harry Lime-muziek horen (uit 'The Third Man’ - gk), luidt de vraag: verwachten de spionnen nu echt dat we al weer gaan schuilen in onze Koude Oorlog-bunkers? Is dat het plan?‘