H.J.A. Hofland

Een waarschuwing van Gorbatsjov

NEW YORK – Michail Gorbatsjov heeft George W. Bush een vriendschappelijke raad gegeven. Die kan de Amerikaanse president goed gebruiken. Maar wie is Michail Gorbatsjov? Er is een generatie van nieuwe volwassenen die deze naam hoogstens van horen zeggen kent. Gorbatsjov: de laatste leider van de Sovjet-Unie, de supermacht waarmee het Westen veertig jaar in een strijd om de wereldhegemonie is geweest. De Koude Oorlog. Halverwege de jaren tachtig werd het steeds duidelijker dat, door een combinatie van politieke, economische en organisatorische oorzaken, de Sovjet-Unie de worsteling zou verliezen. In 1985 werd Gorbatsjov als eerste secretaris van de communistische partij de machtigste man van het Oostblok. Hij begon met een hervormingsprogramma van glasnost en perestrojka, openheid en hervormingen. Maar het was al te laat. Hij is de machtigste begeleider van de ondergang geworden. Hij heeft er verstand van.
Laten we niet de fout maken het Amerika van nu met de Sovjet-Unie van de jaren tachtig te vergelijken. Om een klein vleugje van overeenkomst te kunnen ontdekken moeten we verder teruggaan, naar de jaren van Leonid Brezjnev. De administratieve commando-economie van het Oostblok begon al hoorbaar te kraken. De naties in Midden-Europa die tot het Warschau Pact hoorden en officieel als bondgenoten werden beschouwd, waren in verzet gekomen, maar in Moskou werd de buitenlandse politiek op dezelfde voet voortgezet. Dat de binnenlandse lasten daarvan steeds verder tot het ondraaglijke naderden, werd eenvoudig ontkend. Dit werd de fatale combinatie: de druk veroorzaakt door de handhaving van het imperium, met de weigering in te zien dat drastische aanpassingen noodzakelijk waren. Daar doet het in de verte een beetje aan denken.

De Britse historicus Paul Kennedy heeft in zijn boek The Rise and Fall of the Great Powers deze situatie gegeneraliseerd en er een scherpe analyse van gegeven. Imperial overstretch noemt hij de toestand waarin grote mogendheden terechtkomen als de macht van het «moederland» niet meer toereikend is om de kosten van de imperiale macht te dragen. Zo zijn de wereldrijken ten onder gegaan: van de Spanjaarden, de Nederlanders, de Fransen, de Britten en de Russen. En nu dat van de Amerikanen? Onderschat de macht van de Verenigde Staten niet.

De natie staat weer bloot aan een reeks van beproevingen en uitdagingen. Maar de reserves zijn nog niet eens aangesproken. President Bush zegt dat er een oorlog tegen het internationale terrorisme gaande is. Maar de overvloed van de consumptie is onaangetast, althans voor het deel van het volk dat het kan betalen. In een verre toekomst moet rekening worden gehouden met schaarste aan minerale brandstoffen, maar de prijs van de benzine aan de pomp blijft vergelijkenderwijs belachelijk laag. De Amerikaanse strijdkrachten zijn beter uitgerust dan alle andere ter wereld en de economie lijdt er niet onder. Daarbij leidt het Amerikaanse volk het meest luxueuze leven, zonder dat daardoor twee andere eigenschappen worden aangetast: de energie en de vaderlandsliefde, de bronnen die een volk doen overleven. Zelfs de oorlog in Irak is binnen dit grote kader niet meer dan een omvangrijk ongemak dat men zich kan veroorloven. Wat bedoelt Gorbatsjov eigenlijk?

Het gaat niet om de Amerikaanse macht, maar om de manier waarop die door deze regering wordt gebruikt. In dit verband is Irak meer dan een oorlog, namelijk een tekenend voorbeeld van wanbeheer als gevolg van onkunde en zelfoverschatting. Irak stond, al voor het begin van de oorlog, voor de achteloze vernietiging van een beproefd bondgenootschap. Vervolgens voor een nog altijd niet voldoende opgehelderde samenloop van bedrog en vergissingen waardoor de casus belli te voorschijn is getoverd. Daarna opnieuw voor onkunde en arrogantie die de president bijna drie jaar geleden deed besluiten dat het einde van de major operations was aangebroken. Toen voor de «duizenden tactische vergissingen» waarvan minister Rice vorige week repte. En nu hebben we het bliksembezoek van haar en de Britse minister Straw aan Bagdad, om de Irakezen dwingend te manen haast te maken met het vormen van een betrouwbare regering. De onafzienbare gevolgen van drie jaar van vergissingen worden met deze visite van minder dan een etmaal niet ongedaan gemaakt.

Buiten de regeringskringen waarschuwt onafgebroken een keur van deskundigen hoe rampzalig Bush en de zijnen vorderen op de verkeerde weg. Het laatste nummer van Foreign Affairs bevat weer twee bijdragen met goed beredeneerde, zeer geloofwaardige argumentatie. Kranten als de New York Times en de Washington Post schrijven hoofdartikelen met langzamerhand een wanhopige ondertoon. Premier Blair, de beste buitenlandse vriend van president Bush, heeft zijn naderende ondergang hoofdzakelijk aan Irak te danken. Het gevreesde moslimterrorisme waartegen we de oorlog voeren, heeft in Irak zijn beste inspiratiebron. Dit alles vermag niet door te dringen tot de machtigste man ter wereld en zijn entourage.

Irak is niet alleen een mislukte oorlog, niet zomaar een omvangrijk incident in de geschiedenis van het machtigste land ter wereld, maar een symptoom van een rampzalige mentaliteit. Wie zwijgt is daaraan medeplichtig. Michail Gorbatsjov heeft destijds de conclusie getrokken en geprobeerd wezenlijke veranderingen tot stand te brengen voor het te laat was. Maar het was al te laat. Wie weet heeft hij nu, met zijn ervaring, maar als ambtloos burger, besloten het nog eens te proberen. Ik ben bang dat het weer vergeefs is.