Film: Hoe sterk willen we vrouwen hebben?

Een wapperende hanenkam

De vrouwen die centraal staan in Captain Marvel, On the Basis of Sex en Destroyer zijn allemaal sterk op hun eigen manier. Maar zijn zij de rolmodellen waarop we zitten te wachten?

Brie Larson als Carol Danvers in Captain Marvel © Marvel Studios

Tijdens de Oscar-uitreiking vorige maand bracht zangeres en actrice Jennifer Hudson I’ll Fight ten gehore, het genomineerde lied dat hoort bij het eveneens genomineerde RBG, een documentaire over rechter en feministisch icoon Ruth Bader Ginsberg. ‘So I’ll fight’, zong Hudson, ‘fight that war for you. Stand and defend you. Take your side, that’s what I’m here to do. I’ll be there to be strong. Oh I’ll keep on the fight.’ Hudsons haren waren achterover gekamd en ze was bescheiden opgemaakt. Op een eenvoudige broek droeg ze een hooggesloten blouse en een ingewikkeld jasje dat uitmondde in een gigantische sleep. Het was een outfit die overduidelijk moest uitbeelden dat vrouwen heus ook indrukwekkend kunnen zijn als ze hun seksualiteit niet expliciet maken, maar die als gevolg had dat Hudson geen stap van haar plek kon wijken. Ze stond er net zo stijfjes bij als de enorme rechtbankzuilen die het ongezellige decor van haar optreden vormden. De hele performance, het ongeïnspireerde nummer incluis, was om te huilen zo saai. Zo verantwoord, zo krampachtig, zo bedacht.

De vermoeidheid die me overviel bij Hudsons optreden is dezelfde die ik voel bij de huidige sterke-vrouwentrend in films en series. Netflix heeft er zelfs speciale categorieën voor in het leven geroepen, bedoeld om je te helpen bij het vinden van onder meer ‘duistere actie met sterke vrouwelijke hoofdrol’, ‘tieneractie met sterke vrouwelijke hoofdrol’ of ‘sensuele tv-series met sterke vrouwelijke hoofdrol’. Maar wat moet ik me eigenlijk voorstellen bij een sterke vrouwelijke hoofdrol?

Deze maand komen er, niet toevallig rondom Internationale Vrouwendag, drie door vrouwen geregisseerde films uit met wat Netflix ongetwijfeld zou classificeren als ‘sterke vrouwelijke hoofdrollen’. De vrouwen die centraal staan in Captain Marvel, On the Basis of Sex en Destroyer zijn allemaal sterk op hun eigen manier: fysiek sterk, volhardend en geharnast door een traumatische ervaring. Zijn deze vrouwen de rolmodellen waarop we zitten te wachten?

In Captain Marvel, de nieuwste superheldenfilm uit de stal van stripboekgigant Marvel, raakt intergalactische bad ass Vers per toeval op aarde verzeild. Hier, op een planeet die en passant een ‘shithole’ wordt genoemd, blijkt ze een geschiedenis te hebben waarvan ze zich niets kan herinneren. Het verhaal, dat door alle actie heen is gevlochten, gaat dan ook over hoe Vers te weten komt wie ze nu eigenlijk is: niet Vers, maar Carol Danvers. Tegelijkertijd leert ze wat het betekent om mens te zijn. Dat dat niet de meest originele insteek van een fantasyfilm is, wordt goedgemaakt door de aardige draai die Captain Marvel eraan geeft. Al vroeg in de film wordt Vers verweten dat ze te emotioneel is: de kritiek die alle ambitieuze vrouwen vroeg of laat te horen krijgen. Maar in Captain Marvel wordt die gevoeligheid niet gekaderd als vróuwelijk, maar als ménselijk.

Wat voor soort vrouw is Carol Danvers? Wat voor soort superheldin is ze? Gespeeld door Brie Larson is ze koppig, stoer, gevat. Een beetje irritant. Via flashbacks zien we hoe ze als kind al sportfanaat en snelheidsduivel was. Hoe ze het uiterste van zichzelf vergde, en doorzette als ze faalde of kritiek te verduren kreeg. Dat ze sterk is, benadrukt Captain Marvel, en wel in de meest voor de hand liggende betekenis van het woord. Pas tijdens het verplichte epische gevecht waar iedere superheldenfilm mee afsluit, begrijpen we iets meer van wat het voor Danvers precies betekent om sterk te zijn. Getooid met een gekke helm waar haar blonde haar als een hanenkam uit vandaan wappert, scheert ze door de lucht. Ze vecht niet alleen, ze heeft er overduidelijk lol in. Het is één ding om een personage op te voeren dat het uiterste van zichzelf vergt. Het is iets anders om te laten zien waaróm ze zo onverzettelijk is. Pas helemaal op het einde komt Captain Marvel tot leven, op het moment dat je ziet dat Danvers plezier ontleent aan haar eigen kracht.

Nicole Kidman als rechercheur Erin Bell in Destroyer © The Searchers

Amerika, de jaren vijftig. Onder de vijfhonderd eerstejaars van Harvard Law School zijn nog geen tien vrouwen, en Ruth Bader Ginsberg is een van hen. Vertel eens, vraagt de decaan aan zijn vrouwelijke eerstejaars: waaraan hebben jullie je toelating verdiend? Waarom denk je zelf dat je recht hebt op een plek die anders naar een man was gegaan? Het seksisme in On the Basis of Sex is van de voorspelbare soort (ja, ook in deze film wordt opgemerkt dat vrouwen te emotioneel zouden zijn), net zoals het verzet ertegen voorspelbaar is, en op voorspelbare wijze in beeld wordt gebracht. Er is de strijdbare blik in de ogen van actrice Felicity Jones als Bader Ginsberg, er zijn de beelden van haar delicate verschijning in een zee van grijze mannenpakken, er zijn de seksueel getinte opmerkingen van bouwvakkers en er is de bevredigende climax in de vorm van een rechtbankoverwinning. Maar verrassing of vernieuwing is misschien ook niet het eerste wat je van een biopic verwacht. De happy ending kennen we tenslotte al: na jaren voor vrouwenrechten te hebben gestreden kwam Bader Ginsberg begin jaren negentig in het Amerikaanse Hooggerechtshof, met de steun van een overweldigende meerderheid van de Senaat.

Als je als vrouw hard werkt en doorzet, kun je overwinnen. Een simplistische conclusie

On the Basis of Sex is dan ook Bader Ginsbergs origin story. ‘Dit is bijna letterlijk het verhaal van hoe Bader Ginsberg haar stem vond’, schreef The New York Times over de film, verwijzend naar de slotscène waarin de advocate voor het eerst een zaak bepleit. De rechtszaalscène ontwikkelt zich zoals alle rechtszaalscènes zich ontwikkelen: eerst is Bader Ginsberg nog onzeker en onhandig maar dan, op de valreep, vindt ze haar draai. Dan valt alles op zijn plek: alle ervaring die ze heeft opgedaan, alles waarvoor ze heeft gewerkt, alles wat ze weet en waar ze goed in is. Het is Bader Ginsbergs hanenkam-moment: ze is niet alleen sterk, ze heeft er ook lol in.

In haar degelijke biopic laat Mimi Leder zien dat ze zich bewust is van de onvermijdelijke clichés van het genre. Ter compensatie houdt ze de toon licht en het verhaal gefocust. Het probleem van On the Basis of Sex zit ’m dan ook niet in de manier waarop hij is gemaakt, maar in de inzet. De film haakt zo nadrukkelijk in op deze tijd, op dit feministische momentum waarin we ons bevinden, dat hij bezwijkt onder zijn eigen gewicht. De suggestie wordt gewekt dat de film niet één particulier verhaal vertelt, maar iets zegt over het feminisme in het algemeen. Zo bezien zou On the Basis of Sex concluderen dat als je hard werkt, als je vecht en doorzet, ook jij juichend kunt overwinnen. En die conclusie voelt pijnlijk simplistisch.

Felicity Jones als Ruth Bader Ginsburg in On the Basis of Sex © Entertainment One

In Captain Marvel en On the Basis of Sex maken de hoofdpersonen min of meer dezelfde ontwikkeling door: ze zijn goed, ze worden beter, ze triomferen. In Karyn Kusama’s inktzwarte misdaadfilm Destroyer legt de weerbarstige politierechercheur Erin Bell zo ongeveer de omgekeerde route af. De film trapt af met een moord die Bell met een oude zaak confronteert. Wat er destijds precies gebeurde wordt pas gaandeweg duidelijk, maar dat Bell erdoor getraumatiseerd werd is van meet af aan van haar gezicht af te lezen. Een verweerd gezicht is het, waarop het leed zijn sporen zichtbaar heeft nagelaten. Na jarenlang overleefd te hebben, zich verdovend met alcohol, ontwaakt Bell nu als uit een lange slaap. Eindelijk heeft ze een doel voor ogen: wraak.

Destroyer ontvouwt zich als een solide thriller in het verlengde van de film noirs uit de jaren veertig. Maar in plaats van in de schaduwen speelt deze film noir zich af in een door de zon verschroeid Los Angeles. En waar de film noir altijd draait om een moreel ambigue mannelijke protagonist en een femme fatale, daar komen die personages hier samen in één persoon: Bell. De manier waarop Nicole Kidman vorm geeft aan deze getormenteerde vrouw is uiteindelijk de grootste troef van Destroyer. Ze speelt haar als een vrouw die alles op het spel zet omdat ze toch niets te verliezen heeft, als een vrouw die kwetsbaar en ongenaakbaar tegelijk is, wond én pantser. Bell is een personage in het verlengde van de iconische Sarah Connor uit Terminator 2 en Furiosa uit Mad Max: Fury Road: een vrouw die sterk is, maar enkel omdat ze niet anders kan. Haar kwetsbaarheid zit ’m in het feit dat ze dat pantser überhaupt nodig heeft. Zonder zou ze niet overleven.

De tragische Bell, gevangen in een neerwaartse spiraal, is de exacte tegenpool van de triomferende heldinnen uit Captain Marvel en On the Basis of Sex. Maar dat maakt haar nog geen genuanceerd personage. Een unhappy ending is net zo plat als de happy variant.

Als ik na Captain Marvel naar huis fiets, draai ik L7, de all girl-rockband uit LA die al sinds de jaren tachtig het soort heavy gitaarmuziek maakt dat je meer met mannen dan met vrouwen zou associëren. Ik probeer me een voorstelling te maken van het sterke vrouwelijke personage dat mij wel zou bevallen. Het slotgevecht dat ik net zag, die wapperende hanenkam van Carol Danvers, schetste de contouren van hoe ze eruit zou kunnen zien.

‘I’m scared every fucking day’, zingt L7-frontvrouw Donita Sparks intussen met raspende stem, begeleid door een zware, loom swingende gitaarriff. Maar Sparks zingt niet alsof ze bang is, ze zingt alsof ze boos is. En als je L7 ziet optreden, staat er een paar onwaarschijnlijk stoere vrouwen op het podium. Ze zijn sterk op een manier die niet netjes in een Netflix-categorie past, zoals ook hun vrouwelijkheid van de onaangepaste, van de verwarrende soort is. Als je naar L7 luistert, begrijp je hoe beklemmend het label ‘sterk’ eigenlijk is: het laat wel heel weinig ruimte voor andere eigenschappen. Voor contradicties. En voor eigenheid.


Captain Marvel, On the Basis of Sex en Destroyer zijn nu te zien