Televisie: ‘Stuk’

Een wreed antwoord

Stuk, regie Jurjen Blick © VPRO

Als de titelsequentie van je documentaireserie door Erwin Olaf is gemaakt, verraadt dat ambitie inzake esthetiek en originaliteit. Die zijn inderdaad kenmerk van Stuk van Jurjen Blick, waarvan de locatie onmiddellijk geopenbaard wordt door een telefoonstem die ‘Goedemorgen, receptie Heliomare’ zegt. Revalidatiecentrum in Wijk aan Zee. Prompt krijgen we een shot van twee onderbenen in sportschoenen, rustend op de steunen van een rolstoel. Het ene van vlees en bloed, het andere een prothese. De eigenaar, grijnzend: ‘Volgens mij leren ze op die therapieschool sadistisch te zijn. Als je Mechteld hebt of Masja, dan ben je niet blij.’ Zijn maat is het er, lachend, mee eens. ‘Marjo is ook zo’n verschrikkelijke’, zegt de eerste. De maat schrikt: bij die moet hij straks.

Het is een shakespeariaanse scène in die zin dat die ook de gewoonte had delen van het exposé of commentaar door volkse bijrollen te laten verzorgen. Ik heb deze mannen in de eerste twee delen niet teruggezien. Maar ze refereren aan een theatertraditie als voorbode van wat veel meer nog een documentaire-als-speelfilm blijkt te zijn. Dramaturgie, belichting, montage en muziek zijn extreem verzorgd. Kenmerkendst is de commentaarstem (van Blick zelf) die een dimensie toevoegt aan wie en wat we voorbij zien trekken. ‘Therapieën daargelaten leek het centrum soms wel op een hotel’, waarin meteen al de onvoltooid verleden tijd literair stijlmiddel is. ‘Met passanten die kort of juist lang verbleven.’ Daarna gaat de vergelijking niet meer op: ‘Hierheen geleid door willekeurige pech. Allen op doorreis naar een ander leven dat vaak in niets leek op wat het ooit was.’

Verkeersongeluk, val van een trap, sprong van een muurtje, hersenbloeding, en alles wordt totaal anders. Er is iets stuk. Lees Rinkeldekink van Martine Bijl of Hersenvlekken van Sara van der Kooi, aangrijpende boeken waarin vanuit het slachtoffer beschreven wordt wat dat betekent. Maar kijk vooral ook naar Stuk, waarin scherpzinnige waarnemers tonen, vertellen, laten vertellen en beschouwen wat er gebeurde vóór Heliomare, wat daar gebeurt en wat dat betekent voor betrokkenen: getroffenen en hun omgeving, verzorgenden en therapeuten. Portretten zijn het, van worstelaars met extreme beperkingen, met vervlogen perspectieven, met een onzekere toekomst, met doorligwonden. En met het besef van noodlot dat hen wel, anderen niet heeft getroffen. En dat willekeurig toeslaat, soms zo veelvoudig (in het geval van stoere Amerikaan Paul en zijn geliefde Suzan) dat je moet geloven in kwaadaardige goden.

Maar ook portretten die aantonen dat de een sterker staat tegenover de bijkomende demonen dan de ander. En dat de demonen ook hulpverleners kunnen treffen: wondverzorger Monique is markant voorbeeld en hoofdrol tegelijk. Veel leed, maar ook geestkracht bij getroffenen; en betrokkenheid en vakkundigheid bij professionals. Vaak is er hoop, soms resultaat. ‘Waarom?’ is een veelgestelde vraag inzake dat noodlot. ‘Daarom’, het wrede, nietszeggende antwoord.


Stuk, Jurjen Blick (regie, teksten, montage), Soraya Pol (research, interviews), Maarten Slagboom (eindredactie), VPRO, vier delen vanaf woensdag 23 januari, NPO 2, 20.25 uur