Film Improv comedy

Een zak zand. Hahahahaaaaaa!

Een goede grap bedenk je niet, die ontstaat spontaan. In Hollywood wordt ter plekke bedachte humor steeds populairder.

Iedereen kent die momenten. Opeens is het stil. De date tegenover je weet niets meer te zeggen, en jij moet eigenlijk al een half uur naar de wc. Je omhelst je beste vriendin op wie je eigenlijk verliefd bent en laat een scheetje. De enige persoon die je op het feestje kent, raakt in gesprek met iemand anders. Je wil het zout pakken, maar strijkt per ongeluk met je hand langs de borst van je moeder. De treinconducteur zegt: ‘Je gulp staat open vriend, ik kan alles zien.’ Tijdens je poging om te flirten met het kassameisje kom je erachter dat je portemonnee nog thuis ligt.

Op zulke momenten voel je een spanning ontstaan in je onderbuik, die langzaam naar boven kruipt en je de adem beneemt. Je begint hevig te zweten en voelt een paniek opkomen. Dit is gênant.

Voor veel mensen is dit hun grootste nachtmerrie. Zij willen overal op voorbereid zijn, en als ze dankzij een onverwachte wending toch zonder tekst komen te staan, willen ze zo snel mogelijk terug naar hun comfortabele leef­wereld. Maar er is ook een groep die juist heel erg van dit soort momenten houdt: de grappen­makers. Zij zijn vanwege hun sociale onvermogen, vreemde uiterlijk of ander permanent onbehagen experts in ongemak geworden. Dankzij hun humor leerden ze te overleven, en nu keren ze voor hun plezier steeds weer naar deze leven-of-dood-spanning terug.

In de Verenigde Staten worden sinds eind jaren negentig steeds meer tv-series en films gemaakt die drijven op deze humor van het ongemak. In Curb Your Enthusiasm (2000 tot heden) speelt Seinfeld-_bedenker Larry David een versie van zichzelf die zo sociaal onaan­gepast is dat hij elke keer in de meest gênante situaties terechtkomt en iedereen tegen zich in het harnas jaagt. De Amerikaanse versie van _The Office (2005 tot heden) is een mockumentary over een papierbedrijf, waarbij veel nerveus in de camera wordt gestaard. De makers van deze series maken veel gebruik van improvisatie. Het ongemak is dus niet gespeeld, en de acteur wordt gedwongen tot een unieke grap om de spanning op te lossen. Voor een aflevering van Curb Your Enthusiasm bestaat geen script: David schrijft een opzet van slechts vijf pagina’s. De spelers weten voor een opname alleen in grote lijnen wat er in de scène moet gebeuren (David werkt momenteel aan Clear History, een volledig geïmproviseerde film). Het levert grappige interacties op, die verrassend realistisch aanvoelen. Sommige mensen zien hun nachtmerrie werkelijkheid worden en kunnen het niet aanzien. Maar de steeds groter wordende populariteit van dit soort comedy-producties geeft aan dat veel kijkers deze verbeelding van hun neuroses juist als een opluchting ervaren.

Een van de grootste meesters van deze stijl is Judd Apatow, de schrijver, producent en regisseur van vele films die in totaal meer dan een miljard dollar opbrachten. Apatow begon zijn carrière als stand-up comedian. Nadat zijn podium­talent niet toereikend bleek, ging hij achter de schermen aan het werk bij succes­vollere collega’s als Jim Carrey en Ben Stiller. Hij schreef mee aan films en werkte als producent van series, maar Apatow had nog steeds het gevoel dat hij zelf iets moest maken. In 1999 kreeg hij de kans met de tienerserie Freaks and Geeks, waarin een aantal outcasts gevolgd werd op een voor die tijd ongekend rauwe manier, met veel nadruk op dialogen, kleine gebeurtenissen en ongemak. De show kreeg een grote fanschare, maar werd na een seizoen stopgezet. Een jaar later probeerde Apatow het opnieuw met Undeclared, deze keer gesitueerd op de universiteitscampus, maar ook deze serie werd niet langer dan een jaar gegund. Apatow gaf zijn droom op.

In 2004 werd hij gevraagd als producent voor de film Anchorman. Will Ferrell speelde Ron Burgundy, een ijdele macho-nieuwslezer in het San Diego van de jaren zeventig die plotseling concurrentie krijgt van een vrouw. De film bestaat volledig uit belachelijke situaties en geniale oneliners, die grotendeels geïmproviseerd worden. Als Burgundy’s hond (en beste vriend) Baxter van een brug wordt gegooid, belt hij een vriend. Die vraagt: ‘Ron, where are you?’ Hij antwoordt, hysterisch huilend in een telefooncel: ‘I’m in a glass case of emotion!’

De verwachtingen waren laag, maar het eindresultaat bleek onweerstaanbaar: met een budget van 26 miljoen dollar bracht de comedy negentig miljoen dollar op. Anchorman is een ware cultklassieker geworden.

Comedyfilms waren wel vaker absurd en deels geïmproviseerd. De films van Jim Carrey uit de jaren negentig zijn daar de beste voorbeelden van – bij Liar Liar (1997) zijn de bloopers, met een ontketende Carrey, grappiger dan de film zelf. Maar de personages van Anchorman zijn menselijk en herkenbaar, ondanks hun over­dreven persoonlijkheden en belachelijke gedrag. De ster van de film is bovendien niet de enige grappige persoon – Ferrell wordt geflankeerd door een nieuwsteam vol komische talenten met een grote onderlinge chemie. Hierbij sprong Steve Carell, die de zwakbegaafde weerman Brick Tamland speelde, het meest in het oog. Hij speelde een idioot die tijdens een ruzie boos meeschreeuwt: ‘I don’t know what we’re yelling about!’ Maar hij deed dat op een onwaarschijnlijk tedere manier.

Apatow schreef samen met Carell het script voor The 40 Year Old Virgin (2005) en nam ook de regie op zich, terwijl zijn kompaan de titelrol vervulde. Beiden hadden iets geleerd van Anchorman. Carell vertelde in een interview met literair tijdschrift The Believer: ‘Ik probeer altijd iets te vinden wat geloofwaardig en normaal is, hoe belachelijk het personage ook lijkt. Menselijk gedrag is grappig. Als je het menselijke weghaalt, kijk je slechts naar een ding dat je aan het lachen probeert te maken.’ Apatow had ingezien dat improvisatie de beste manier was om deze menselijkheid te vangen, omdat het een pure, ongemakkelijke spontaniteit creëert die niet te schrijven is. Dit is ook hoe hij het leven ervaart, zo vertelde hij later aan The New York Times: ‘Als mijn vrienden een vrouw nastaren, ben ik die ene gast die zich opgelaten voelt.’ Op de set van The 40 Year Old Virgin stimuleerde hij een amicale sfeer, waarbij de meeste dialogen in het moment ontstonden. Je voelt mee met het grote ongemak van Andy (Carell) als hij aan zijn nieuwe vrienden een vrouwenborst probeert te omschrijven: ‘It feels like a… Like a bag of sand?’ De scène waarin Andy zijn borsthaar laat waxen, is zonder special effects gemaakt. Het deed veel pijn, en dat is te zien.

Zo ontstond de Apatow-methode: eerst wordt het script door de acteurs voorgelezen rond een tafel, waarbij ze aangemoedigd worden om hun eigen ideeën toe te voegen. Tijdens de opnames wordt bij de eerste take het script gebruikt. Daarna wordt een aantal keren gevarieerd, waarbij de schrijvers of regisseur meedoen aan de improvisatie door van achter de camera suggesties te roepen. Soms worden er tientallen oneliners uitgeprobeerd. De montage is essen­tieel: Apatow schiet soms twintig minuten materiaal, waarvan misschien een minuut de film zal halen, net als een documentairemaker. Hij verbruikt dan ook twee keer zoveel film als de meeste regisseurs.

The 40 Year Old Virgin werd bijna in de eerste week door de filmstudio stopgezet. Toch was het eindresultaat een onwaarschijnlijke hit: wereldwijd leverde hij 177 miljoen dollar op. Daarna volgden nog meer menselijk-absurde films, zoals Knocked Up (2007), Superbad (2007), Forgetting Sarah Marshall (2008), Step Brothers (2008), The Other Guys (2010) en Bridesmaids (2011). Apatow werkt met vaste acteurs, waaronder de door hem bij Freaks and Geeks ontdekte Seth Rogen, de viezige charmeur Paul Rudd en zijn vrouw Leslie Mann. Er is sprake van een Apatow-familie, of liever, een Apatow-imperium.

Het is geen toeval dat Ferrell en Carell (lange tijd hoofdrolspeler in The Office) de boegbeelden van deze nieuwe comedystijl werden en algemeen beschouwd worden als de twee grappigste acteurs van dit moment. Beiden komen uit de improv comedy (Carell bij Second City in Chicago, Ferrell bij The Groundlings in Los Angeles), een theatervorm waarbij met minimale voorbereiding sketches worden uitgespeeld en de spelers elkaar uitdagen met behulp van het publiek. Het is een ongemakkelijke situatie waar je met humor uit moet zien te ontsnappen. Carell vergeleek deze spanning in een portret van The New Yorker met ‘een vertraagd schaakspel’: ‘Je doet allerlei minieme zetten om de ander te verwarren, het vergt veel geduld.’ Een belangrijk onderdeel van hun talent bestaat dan ook uit de subtiliteit van hun spel en de kunst om een stoïcijns gezicht vast te houden, zelfs als de meest idiote dingen worden gezegd. Door hun ervaring met het werken zonder tekst zijn ze bovendien uitstekende schrijvers geworden (Will Ferrell schreef samen met regisseur Adam McKay het script voor Anchorman). Na hun improv-tijd vonden beiden hun weg naar tv, Carell als correspondent van The Daily Show (samen met zijn improv-vriend Stephen Colbert) en Ferrell als sketch-acteur voor Saturday Night Live. In tegenstelling tot generatie­genoten als Stiller en Carrey braken ze pas laat in hun leven door – net als Apatow.

Niettegenstaande het succes van de groep rond Apatow (bekend als The Frat Pack of The Apatow Mafia), wordt hun manier van werken ook bekritiseerd. Er wordt gezegd dat de films uit niets anders dan willekeurige onzin bestaan, vol onderbroekenlol van grote kinderen. Een aantal films in het genre flopte, overigens nooit als Apatow betrokken was. Apatow lijkt intussen steeds meer in zijn eigen legende te gaan geloven. Hij monteert de improvisaties minder genadeloos en zijn verhaallijnen worden alsmaar serieuzer, met lange, drakerige films als Funny People (over een comedian met kanker, 2009) tot gevolg. Recentelijk nog sloeg hij met This Is 40 de plank mis. De films zijn niet meer gênant en herkenbaar, maar zeurderig en sentimenteel.

Gelukkig staat Apatows opvolger al klaar. Na het zien van de ongemakkelijke seksscène in haar debuutfilm Tiny Furniture (2010) besloot hij Lena Dunham een mailtje te sturen. Nu is Apatow producer van Dunhams serie Girls. Deze serie draait ook om ongemak en grappig menselijk gedrag, maar het strakke, zorgvuldig geschreven script laat weinig improvisatie toe. Toch is Girls rauwer, onbehaaglijker en echter dan Apatows werk.

Er is nog hoop voor de fans: Carell, Ferrell en Apatow werken op dit moment aan Anchorman 2, die aan het eind van 2013 moet uitkomen. Als dat maar geen flop wordt. Dat zou gênant zijn.