Het protest van Femen

Een zwaar gelach

Ludieke acties als protest zijn terug van weggeweest, zoals de feministische beweging Femen laat zien met blote borsten als wapen. Maar de lichtvoetige schokmethode loopt soms uit op een persoonlijk drama.

Medium rtxy7yx

Van de overkill aan beelden blijft er zo nu en dan een op je netvlies hangen. Een meisje in een strakke zwarte broek en met een ontbloot bovenlijf ligt in de houdgreep van een veiligheidsman op de grond gedrukt. De emotie van de worsteling spat ervan af. Dit beeld, dat vorige week de wereld over ging, heeft dezelfde iconische kracht als de beroemde foto van de arrestatie in 1914 van Emmeline Pankhurst voor het parlement in Londen. Net als de Britse suffragette wordt bijna een eeuw later een Femen-activiste voor de camera in haar strijd gesmoord door ‘het gezag’.

Ging het de eerste feministische golf vooral om het verkrijgen van kiesrecht voor vrouwen, bij het feminisme van de 21ste eeuw is de inzet niet meer en niet minder dan vrouwen bevrijden uit de patriarchale structuren, met name die van het geloof en in het bijzonder het islamisme. De soldaten van Femen, zoals ze zichzelf noemen, doen niet aan getheoretiseer en gaan niet in allerlei fora het debat aan. ‘Meestal is het praten voor eigen parochie’, staat er op hun site, ‘en bovendien zijn de feiten langzamerhand zo bekend dat niet eerst eindeloos onderzoek naar misstanden verricht hoeft te worden.’ Ze voeren directe en fysieke actie om ‘vrouwen wakker te schudden en hen bewust te maken van hun rechten en de mogelijkheid om zichzelf te ontplooien’, aldus het oprichtingsmanifest van 2008. Zo geformuleerd is dat een klassiek feministisch doel, waarbij ze er bovendien naar streven om ‘de grootste feministische beweging van Europa te worden en in 2017 een vrouwelijke revolutie te hebben ontketend’.

Dat klinkt pretentieus, maar het effect is vooralsnog dat zij succesvol internationaal opereren via Facebook en overal kantoren openen. Na Kiev, waar het allemaal is begonnen, is in Parijs het Europese hoofdkwartier gevestigd en zijn er afdelingen in onder meer Brazilië, in andere Europese landen en in de Arabische wereld. Sinds 2010 heeft Femen een logo dat bestaat uit twee cirkels, de ene blauw en de andere geel, met een streep ertussen. Hiervan verkopen zij posters, T-shirts en allerlei prullaria. Wat ooit begon als een ludieke actie is uitgegroeid tot een serieuze mondiale beweging.

‘Official Fun page – Human Rights Protection Group: Femen aller landen, verenigt u’ staat er op de Nederlandse site, met daarop nieuwsberichten over allerlei kwesties die vallen binnen hun focus. Zoals Syrische meisjes die worden uitgehuwelijkt in vluchtelingenkampen of vrouwen die tijdens demonstraties op het Tahrirplein in Caïro seksueel zijn lastiggevallen. En natuurlijk zijn er veel beelden over hun eigen acties waarmee zij zich onderscheiden van alle andere vrouwengroepen.

De werkwijze van Femen doet denken aan de manier waarop de Dolle Mina’s hun buik met daarop ‘baas in eigen buik’ gestift ontblootten. Fotografen waren daar toen ook al tuk op. Nu gaan de borsten bloot, en dat gaat een flinke stap verder. Tepels refereren aan seks en aan moederschap, aan lust en liefde kortom, en Femen kiest er bewust voor om die intieme delen prijs te geven aan de anonieme buitenwereld. Topless choqueert en door de ontwrichtende werking ervan komt er aandacht voor onderwerpen waar zij zich kwaad om maken. In militair aandoende trainingen leren zij hoe ze zich tijdens acties moeten gedragen: rechtop staan, neutraal en niet verleidelijk kijken of bevallig met de heupen draaien. Zij manifesteren zich aseksueel, ‘als een vrouw die niet het bezit is van mannen die de grenzen van hun seksualiteit bepalen en controleren’, aldus het manifest. En worden zij gearresteerd, wat steevast gebeurt en wat de reden is om een goede lichamelijke conditie te hebben, dan moeten ze wegrennen terwijl ze de tekst op hun borsten, rug en buik zo lang en goed mogelijk naar de samengestroomde cameraploegen wenden.

Over die strategie is wereldwijd binnen feministische kringen veel gedonder. Aandacht krijgen door je borsten in te zetten, dat is wel heel erg de mannennorm bedienen. Ook valt het sommigen op dat de vrouwen die voor de camera treden nooit dik, oud of lelijk zijn. Eerder sexy, alsof het uiterlijk stiekem langs de mannelijke meetlat is geselecteerd. En in met name de Arabische wereld schijnen mannelijke omstanders de borsten op smartphones vast te leggen en die beelden te verspreiden onder hun vrienden. Zo worden de activistes alsnog het object waar ze zich juist tegen verzetten. Hoe dan ook is het je naakt vertonen op straat nog altijd nergens toegestaan, ondanks de vele naturistenbewegingen die in de afgelopen decennia hebben getracht naaktheid als een vorm van ultieme vrijheid tot een politiek statement te maken.

Femen ziet het uitaard totaal anders. Omdat het vrouwelijk lichaam binnen de islam geldt als een toetssteen van de geldende machtsmores en de daarmee samenhangende familie-eer, hoort een vrouw zich in de openbaarheid bedekt, zedig en nederig te gedragen. Juist door daar ostentatief lak aan te hebben, tart je de dominante conventie. In de westerse wereld is het lichaam op een andere manier object en middel van de strijd tegelijk. ‘Het vrouwelijk lichaam terugveroveren, de onderdrukkers ontmaskeren. Want nu is het een instrument in handen van mannen dat ze op allerlei manieren exploiteren’, zegt Inna Shevchenko, een jonge en niet onsexy leider van Femen, in het zomernummer van Opzij. Om misstanden als huiselijk geweld, internationale handel in vrouwen voor de seksindustrie en vrouwenbesnijdenis aan te kaarten kiest Femen voor een confronterende en internationale strategie. In radicaliteit zijn zij een actuele variant op de tweede feministische golf.

Femen (afgeleid van het Latijnse femur – dijbeen – maar ook refererend aan het woord femin) werd in 2008 opgericht door Anna Hutsol (1984), een Oekraïense econoom met vuurrood kortgeknipt haar. Zij raakte onder de indruk van de verhalen over vrouwen die in haar land worden geronseld voor zogenaamde banen in de West-Europese en Amerikaanse horeca, maar die bij aankomst in de seksindustrie belanden. Hun paspoort wordt afgenomen, ze worden verkracht en daarna moeten ze aan het werk als prostituee. Het verdiende geld verdwijnt in de beurs van de pooiers en handelaren. Dit lot is vaak verfilmd. Op internet zag Hutsol pagina’s vol portretten van charmant lachende en vet opgemaakte meisjes die op zoek zijn naar een droomprins in een van de consumptieparadijzen. Onverdraaglijk vond ze die hypocriete wereld, die het gevolg is van economische verschillen in combinatie met seksisme.

‘Ik richtte Femen op omdat er in mijn land gebrek was aan een feministisch geluid en omdat in een door mannen gedomineerde samenleving vrouwen een naïeve en passieve houding aannemen’, zei ze in een interview met een Franse krant. ‘Officieel zijn er twaalfduizend prostituees in Oekraïne, maar in werkelijkheid is het een veelvoud daarvan en ook verdwijnen jaarlijks honderden vrouwen onder valse voorwendselen naar het buitenland. Het meest schokkende is dat zeventig procent jonger is dan achttien jaar, velen zijn nog bijna kinderen.’

Ze entameerde demonstraties aan de grenzen van haar land, waar de prostitutie welig tiert. Tijdens een op tv uitgezonden Miss-verkiezing liepen Femen-activistes over de rode loper met een sjerp met ‘Miss Fellatio’ erop, want volgens hen zijn die verkiezingen een ticket tot slavernij en vaag modellenwerk in de seksindustrie. Als vorm koos de groep voor humor: acties met vrolijke, springerige meisjes in witte gewaden met bloemen in het haar, of, en daar was-ie dan, met de borsten bloot. Dat was gedurfd en ze haalden er meteen de internationale pers mee. Het effect verraste hen zelf.

Wat begon als protest tegen prostitutie breidde zich uit naar een brede agenda met bovenaan vrouwenrechten en burgerrechten in Oekraïne. Maar het protest is niet bepaald zonder risico. De belangen waartegen zij zich keren zijn immers groot.

Toen de veiligheidsdienst achter Anna Hutsol aan ging, week ze uit naar Frankrijk. De Oekraïense regering zag de demonstraties als ondermijning van de staat. De andere deelnemers werden veroordeeld tot gevangenisstraffen. Zij gingen weliswaar onder media-aandacht de bak in, maar keerden er zwaar aangeslagen weer uit.

Deze bruuske reactie leidde ertoe dat Femen tot ver over de grenzen sympathie opwekte, met de sociale media als vliegwiel. Overal kwamen kersvers opgerichte klonen uit solidariteit – een ouderwets begrip met een nieuw elan – in beweging. In 2012 sprong bij het Europees Kampioenschap voetbal een groep ontblote meisjes rond om sekstoerisme onder de aandacht te brengen. Een modeshow van Versace tijdens de Milan Fashion Week werd vanwege de te magere modellen verstoord. In Turkije kwam het op Internationale Vrouwendag tot schermutselingen bij een demonstratie tegen huiselijk geweld.

Lotsverbondenheid is net als vroeger een belangrijk ingrediënt; het werkt als een virus zonder grenzen. Tegelijk legt het een schril contrast bloot tussen de wens om ‘een vrije vrouw’ te zijn in een democratie en onder een autoritair bewind, waar humor nu eenmaal niet samengaat met de heersende macht.

Een voorbeeld daarvan is het relaas van de Russische punkband Pussy Riot. Zij vallen al jaren op door hun krankzinnige practical jokes met een politieke en seksuele lading. De tien vrouwelijke artiesten kleden zich in felgekleurde jurken en bedekken hun gezichten met bivakmutsen. Ze laten hun acties filmen door een groep technici en verspreiden de beelden op internet – want daar ligt net als bij Femen hun publiek én hun macht. Zo hielden ze een keer een fuck-inn tegen de gevestigde orde van de kunst. Broodnuchter en naakt zetten koppels het in een museumzaal op een copuleren, wat uiteraard werd verstoord door zenuwachtige suppoosten.

Pussy Riot kreeg pas echt wereldfaam vanwege een optreden van drie leden in februari 2012 tijdens een kerkdienst in de Christus Verlosserkathedraal in Moskou. De actie was bedoeld om de benarde situatie van vrouwen in Rusland aan te kaarten en als protest tegen de herverkiezing van president Poetin. Toen ze kruisen sloegen en een lied inzetten, werden ze binnen een minuut door het bewakingspersoneel naar buiten gesleept. De drie vrouwen verging het zelfbewuste lachen om hun eigen grap spoedig. Het trio werd vanwege hooliganisme en het ondermijnen van de staat veroordeeld tot twee jaar strafkamp, wat in Rusland een zwaar gelag is. Ondanks internationale aandacht in de pers, morele steun van artiesten als de Red Hot Chili Peppers, Madonna en Sting en ondanks het feit dat de Russisch-orthodoxe kerk om genade had gevraagd, toonde Poetin zich de absolute baas in eigen land. Van de buitenlandse steunbetuigingen van Femen trok hij zich niks aan; zijn onderdanen hadden de openbare orde verstoord en het geloof geschoffeerd. Daar waren veel Russen het roerend mee eens. De drie bandleden zitten nu ver van de spotlights in de cel.

Minstens zo dapper – en overmoedig – is de soloactie van het Tunesische Femen-lid Amina Sboui. Zij veroorzaakte in maart dit jaar wekenlang reuring in haar land nadat ze onder het pseudoniem Amina Tyler met haar borsten op internet was verschenen. Ze stelde dat iedereen het recht heeft om zichzelf op eigen wijze uit te drukken. Terwijl Tunesië verdeeld raakte in voor- en tegenstanders en ze moest onderduiken wegens doodsbedreigingen, groeide ze buiten haar land uit tot een symbool van verzet tegen religieuze intolerantie. De reactie op haar arrestatie sprak boekdelen. Haar moeder noemde haar een psychiatrisch geval, en ze werd veroordeeld wegens zedenschennis en aantasting van de eerbaarheid. Sinds 19 mei zit zij in de gevangenis.

Ook Amina zette Femen wereldwijd in beweging. ‘Free Amina’ verscheen overal op blote borsten, waaronder die van drie Femen-activistes uit Duitsland en Frankrijk die zich in de straten van Tunis voor de camera’s wierpen. Ook zij werden opgepakt en veroordeeld. Maar zij kregen weinig sympathie van Tunesische feministen. Die noemden hun actie een steriele en gemakzuchtige provocatie die voorbij gaat aan de enorme sociale problemen in hun land. De wankele emancipatie van de islamitische vrouw was er bepaald niet mee geholpen. Maar ook daar kwamen weer Femen-leden tegen in het geweer. Zij sprongen vorige week op de auto van de Tunesische premier Ali Larayedh die in Brussel op bezoek was voor overleg met de Europese Commissie. Ze werden gearresteerd. En dat leverde de foto op van het meisje in de houdgreep die vorige week het nieuws haalde.


Beeld: Francois Lenoir/Reuters