Eeuwfeest met allure televisie

Vestdijk-biograaf Wim Hazeu bezoekt Nol Gregoor. Het gesprek komt op angsten. Gregoor bevestigt dat de schrijver bang was voor de dood. ‘Voor wat nog meer?’ ‘Voor het leven’, zegt Gregoor gevat. Hazeu grijnst - een van de vele fraaie momenten in Ditteke Mensinks Is ‘t nu al liefde? Daarin volgde ze Hazeu tijdens diens speurtocht naar materiaal voor een hoofdstuk over de vrouwen in het schrijversleven. Hij stelt niet geringe vragen. 'Wie was erotischer, Henriëtte (van Eyk) of Ans (Koster)?’ En: ‘Was Simon gemakzuchtig, karakterloos of zonder ruggegraat?’ Al gebiedt de eerlijkheid te zeggen dat Mieke (Vestdijk) zelf die kwalificaties oppert. Ze kiest na aarzeling voor de laatste.

Afgezien van anekdotes en kostelijk historisch materiaal - zoals een gesprek met Henriëtte en Jeanne van Schaik (Jeanne: ‘Ik dacht dat het Simon om mij te doen was’; Henriëtte: 'Met hem leefde ik geestelijk boven mijn stand’) - was de documentaire fraai gecomponeerd. Portret van biograaf at work en via diens loep ook van zijn object. Hazeus tocht rond en binnen het Doornse huis is gesneden door filmbeelden van Simon op dezelfde locatie. En fraai is de plek die Mensink en Hazeu aan gedichten geven: De uiterste seconde, over de dood en het beeld van Ans ('de halsband los en zij met de twee honden’); en Terugblik waarin hij de dageraad van liefde boven de vervulling verkiest. Daarmee wordt de alledaagse nieuwsgierigheid naar het intieme overstegen: die wordt instrument voor begrip van man en werk.
Daarenboven vierde Nederland 3 '100 jaar Vestdijk’ met drie tv-films naar romans. Boekbewerkingen waren ooit het zwaktebod van de televisie in een land zonder dramacultuur. Inmiddels is die cultuur ontstaan en wie nu een boek kiest, heeft daar artistieke motieven voor (Op afbetaling van Blokker en Weisz). Of viert een eeuwfeest: gelegenheidswerk. Hoewel geen van de drie producties volledig geslaagd is, overstijgt het project die denigrerende term verre.
De Vara opende met Het glinsterend pantser (Jan Blokker/ Maarten Treurniet). Verhaal van drie mannen, ooit jeugdvrienden, naar het heden getransponeerd. De meeste kijkers zullen het centrale geheim (de huidziekte van dirigent Slingeland die, uiteindelijk geopenbaard, veel raadsels verklaart) kennen. Dat hoeft geen bezwaar te zijn: in Pieter Verhoefs De langste reis komt het onvermijdelijke schot toch als een schok. Hier blijft die uit. Dat de scène desondanks emotionele lading heeft, schuilt in het feit dat auteur Vastenhout zijn naakte, zieke vriend omhelst. En dat die dat toelaat, waar hij geen vrouw ooit die kans bood. Catharsis. Tegelijk doorbreekt Vastenhout daarin zijn schrijversdeformatie: de mensen om hem zijn 'materiaal’ dat hij gebruikt. Maar wat Het pantser bovenal bijeenhoudt, is de grandioze acteerprestatie van Gijs Scholten van Asschat.
Bij de NPS De ziener (Hans Sinnema/ Gerrit van Elst). Het grootste probleem schuilt in personage en rol van Le Roy/ Porgy Franssen. Van Le Roys twee kanten, mededogen wekkend en onaangenaam, overheerst de laatste te sterk. Zoals Franssen ook de zwakbegaafde en geraffineerde aspecten van de persoon niet verzoent - wellicht een onmogelijke opgave buiten romanpapier. Van de vliegen in zijn web, de lerares Frans en haar scholier, haalt de jongen niet het acteerniveau van de professionals. En toch boeit De ziener, bevat het prachtige scènes en evoceert het de benauwde jaren vijftig.
De meest brutale productie is VPRO’s Ivoren wachters (Theo Nijland/ Dana Nechusthan). Hier is de verplaatsing van jaren vijftig naar zeventig een haast agressief statement. 'Vestdijk zou zich omdraaien in zijn graf’, zei de jonge regisseur en ik huiverde. Maar ze maakt haar keus voor een eigenzinnige benadering ('dit is mijn Philip Corvage’) waar. Niet alleen door Corvage naar lichaam en geest tot een '70-held’ te maken, maar ook door een uitgesproken filmische aanpak. Zo uitgesproken dat het me bij het zoveelste vogelperspectief wat te gewild voorkwam. Vestdijk zou gruwen. Maar voor de kijker geldt slechts de vraag: is dit drama de moeite waard? Chapeau voor Nederland 3: project met allure.

  • This life. BBC’s onderhoudende poging drama over en voor twintigers te maken. Vier jonge advocaten en een gesjeesde jurist delen een huis. Hoog tempo, snedige dialogen, seks, drank, r&r en bovenal relaties. NPS, vrijdag, 20.25 uur, Nederland 3.