Gezondheidswerkers wachten op een coronavaccin in het Bertha Gxowa Hospital in Germiston, Zuid-Afrika, 17 mei © Michele Spatari / AFP / ANP

De ontdekking van de retrovirale combinatietherapie haartmaakte in de jaren negentig een einde aan de dodelijkheid van het hiv-virus. Maar terwijl in de Verenigde Staten het geneesmiddel in 1996 al volop over de toonbank rolde (voor zo’n vijftienduizend Amerikaanse dollars per patiënt per jaar), zou aids in armere landen rond de eeuwwisseling nog steeds tientallen miljoenen slachtoffers maken. Het levensreddende medicijn was domweg te duur.

Dat veranderde toen de internationale gemeenschap in 2001 haart ontdeed van zijn octrooien. Het strikte internationale patentrechtensysteem, zo luidde de consensus, stond een rechtvaardige, doeltreffende en snelle bestrijding van de epidemie in de weg. Het besluit maakte de weg vrij voor geneesmiddelenproducenten over de hele wereld om het generieke middel te produceren en zonder torenhoge winstmarges te verkopen. De aidsremmer redt voor slechts een fractie van de oorspronkelijke prijs tot de dag van vandaag miljoenen levens.

Twintig jaar en een nieuwe pandemie later lijkt de internationale gemeenschap deze geschiedenis uit het collectieve geheugen te hebben gewist. Alle mooie beloften van nationale overheden en vaccinontwikkelaars ten spijt verloopt de mondiale verdeling van coronavaccins allesbehalve eerlijk. Opnieuw hebben arme landen het nakijken. En opnieuw speelt daarin de strijd om het intellectueel eigendom van de vaccins een sleutelrol.

De cijfers spreken boekdelen: in hoge-inkomenslanden is elke inwoner gemiddeld 1,1 keer geprikt, in lage-inkomenslanden kreeg tot nu toe slechts één op de vijftig mensen een vaccin. Nederland heeft niet alleen vier keer zo veel prikken gezet als Nigeria, waar van de tweehonderd miljoen inwoners slechts drie procent gevaccineerd is, maar vaccineerde zelfs meer dan álle lage-inkomenslanden bij elkaar. In totaal ging tachtig procent van alle wereldwijd gezette prikken – zo’n vier miljard – naar rijke landen.

Maar het Westen lijkt niet in verlegenheid gebracht door deze kille statistieken, integendeel. In navolging van onder meer Duitsland, Frankrijk, Hongarije en België kondigde demissionair minister Hugo de Jonge afgelopen week aan dat de eerste kwetsbare groepen een derde ‘boostervaccin’ krijgen, terwijl de Wereldgezondheidsorganisatie (who) met klem oproept hiermee te wachten tot er meer vaccins beschikbaar zijn voor arme landen. Intussen ontbreekt het aan gezaghebbend wetenschappelijk bewijs voor het nut van een derde prik.

Het schrijnendste is dat de vaccinschaarste in arme landen een probleem is dat de rijke landen zelf – moedwillig – hebben laten ontstaan, zeggen experts. In een vlammend betoog in The Economist spreekt de Italiaans-Amerikaanse econome Mariana Mazzucato van een kunstmatig gecreëerde ‘vaccin-apartheid’ met alle morele, economische en medische catastrofes van dien. Met het beloofde ‘People’s Vaccin’ – ‘beschikbaar voor iedereen, betaalbaar voor iedereen’ – had volgens Mazzucato nog dit jaar zestig procent van de wereldbevolking en in 2022 iedereen die dat wil gevaccineerd kunnen zijn. In plaats daarvan houden farmaceutische bedrijven niet alleen de patenten, maar ook de kennis en technologie voor het maken van de vaccins stevig tegen de borst. Zo voorkomen ze dat in lage- en middeninkomenslanden hun uitvinding op generieke wijze kan worden geproduceerd tegen kostprijs.

Vaak gaat in deze discussie het wijzende vingertje meteen richting Big Pharma, de industrie die miljarden verdient over de rug van een mondiale gezondheidscrisis. Maar het zou naïef zijn om te denken dat de farmaceutische industrie zich in dit vrije-marktsysteem zou opstellen als een liefdadigheidsinstelling. En juist daarom valt in dit vaccindebacle vooral de nationale en internationale overheden iets aan te rekenen, met name de Europese Unie. Wat ging er mis?

Het is juni 2020. De ogen van de wereld zijn gericht op de wedloop tussen farmaceutische giganten die proberen het eerste en beste Covid-19-vaccin op de markt te brengen. Ondertussen verschijnt een klein maar cruciaal rapport van de Europese Commissie, dat vol staat met afspraken tussen lidstaten en de Commissie, die namens de nationale overheden grote hoeveelheden vaccins zal inkopen. De belangrijkste passage, helemaal onderaan, stelt dat de Commissie het vaccin zal promoten als een ‘wereldwijd publiek goed’, door in onderhandelingen met de farmacie ‘kwesties aan de orde te brengen rondom het delen van intellectueel eigendom’, zeker wanneer het middel is geproduceerd met steun van publiek geld.

Dat laatste is onmiskenbaar het geval. Pfizer-BioNtech ontving 445 miljoen Duitse en vijftig miljoen Europese euro’s aan publieke financiering. De VS trokken zo’n twee miljard aan overheidssteun uit voor Moderna en Janssen. Tot maart van dit jaar kwam in totaal 98 procent van álle financiële steun voor vaccinontwikkeling uit publiek geld. Maar van die goede voornemens is niets terechtgekomen, constateert Ellen ’t Hoen, jurist en deskundige op het gebied van intellectueel-eigendomsrecht en geneesmiddelenbeleid. Ze windt zich hoorbaar op als ze erover praat: ‘Als je de Europese contracten erop naslaat, dan staat er niets over het delen van de knowhow van de vaccins.’

Vorig jaar was hét moment geweest om stevige afspraken te maken met de farmacie en eisen te stellen, vindt ’t Hoen: ‘Toen die miljarden op tafel kwamen om vaccins voor heel Europa te bestellen had de Europese Commissie flink wat in de melk te brokken. De onderhandelaar had moeten zeggen: de EU wil miljoenen vaccins van jullie kopen, maar de kennis kun je niet voor jezelf houden.’ Het delen van die kennis is cruciaal vanwege de revolutionaire mRNA-techniek van Pfizer en Moderna. Het opheffen van de octrooien volstaat daarom niet; zonder receptenlijst en stappenplan is vaccinontwikkeling buiten de gevestigde bedrijven om een illusie.

De Europese Unie betaalt per dosis minder voor de vaccins dan Bangladesh en Oeganda

Juist om dat te voorkomen richtte de who al voordat de eerste vaccins op de markt waren een pool op, de Covid-19 Treatment Access Pool (c-tap). Daarin kan wereldwijd kennis gedeeld worden over de productie van vaccins en andere geneesmiddelen in de strijd tegen het coronavirus; 41 overheden spraken hun steun uit voor het initiatief – volgens Europese leiders zou niemand ‘het vaccin kunnen bezitten’ – maar uiteindelijk deed niemand mee.

Farmaceutische monopolisten blijven halsstarrig beargumenteren dat het vrijgeven van informatie over het vaccin zinloos is, omdat er geen capaciteit zou zijn om buiten de gevestigde partijen om te produceren. Maar dat is zeer de vraag. Verschillende bedrijven hebben de afgelopen maanden aan de deur geklopt bij de farmaceuten, weet ’t Hoen: ‘Ze hadden de capaciteit maar kregen allemaal nul op het rekest.’ Bovendien wordt door de monopolisten consequent meer beloofd en minder geleverd dan ze kunnen waarmaken.

Lang bleef de vraag rondzingen hoe het slappe contract tussen de Europese Commissie en de farmacie tot stand kwam. Het antwoord zit verscholen in een filmpje op Twitter. De beelden tonen een gesprek met de hoofdonderhandelaar van het Europese vaccin-inkoopbeleid, Clemence Auer. ‘We hadden een mandaat om vaccins te kopen, niet om over intellectueel eigendom te praten’, zegt hij. ‘De wereldgemeenschap had dit gesprek in 2020 moeten voeren, maar dat is niet gebeurd. Nu is het te laat.’

Inmiddels zijn de commerciële belangen gigantisch. Het mRNA-vaccin levert Pfizer in 2021 een even hoge omzet op als al haar andere producten bij elkaar, zo’n vier miljard dollar. Moderna en Pfizer zeggen hardop hun vaccin te zien als een winstmakend product en niet aan non-profitprijzen te doen. Pfizer heeft zelfs al aangekondigd de prijs te verhogen. ‘Ze hebben daar een mooi verhaal voor, over value based pricing’, zegt ’t Hoen. ‘Het idee is dat een product meer kost als het in de ogen van de consument meer waarde heeft. Zo’n theorie gaat op voor Gucci-tassen, maar natuurlijk niet voor vaccins.’

Als je zoveel monopolierechten geeft aan een bedrijf gaat het daar gebruik van maken, stelt ze. ‘Je ziet het aan de strategieën van die bedrijven: ze richten zich op het verkopen van dure boosters aan het rijke Westen, en verschepen maar mondjesmaat naar Afrika. De aandeelhouders staan te juichen en inmiddels wordt het wel erg moeilijk om dat systeem nog om te draaien.’

Een aantal farmaceuten zegt nu samen te werken met armere landen om hun vaccin daar geproduceerd te krijgen. Maar dat verhaal is een dekmantel, denkt Remco van de Pas, expert internationale volksgezondheid en onder meer verbonden aan Clingendael en het Instituut voor Tropische Geneeskunde in Antwerpen. Zo maakt Johnson & Johnson weliswaar vaccins in samenwerking met een bedrijf in Zuid-Afrika, omdat het productieproces daar goedkoper is, maar het middel wordt daarna voor een aanzienlijk deel terug naar rijkere landen verscheept. ‘De verantwoording en transparantie over dit soort deals blijft schimmig, vanuit de industrie én vanuit de overheden’, zegt Van de Pas. ‘De prijs per unit zou in de arme landen moeten dalen als er echt met hen wordt samengewerkt, maar dat is maar de vraag. In veel contracten zijn de prijzen en voorwaarden niet bekend.’ AstraZeneca beloofde zijn vaccins tegen kostprijs te verkopen, maar Mazzucato stelt dat de EU per dosis minder voor de vaccins betaalt dan Bangladesh en Oeganda.

Het is mei 2021. President Joe Biden schaart zich achter een voorstel van India en Zuid-Afrika om de wereldwijde handelsregels omtrent het beschermen van intellectueel eigendom tijdelijk op te heffen, net als tijdens de aids-pandemie. Experts zijn hoopvol. ‘Deze maatregel an sich gaat het probleem niet oplossen’, zegt ’t Hoen: ‘Maar als die octrooien onder druk komen te staan is er vaak meer urgentie om ook te spreken over de overdracht van technologie.’

Voor Amerika markeert deze handreiking een historische breuk met een verleden van streng gereguleerde patentregels, maar voor de EU gaat het opheffen van de octrooienregeling wederom een stap te ver, vertelt Van de Pas. Waar Biden zoekt naar manieren om de wereld tegemoet te komen, zien Europese lidstaten vooral hun eigen inkomsten verdampen. ‘Landen als Zwitserland en Duitsland zijn bang dat zo’n tijdelijke maatregel een precedent kan scheppen voor andere medicijnen’, vertelt Van de Pas. ‘Bovendien kan de veelbelovende mRNA-techniek in de toekomst wellicht ook voor andere ziekten gebruikt worden. West-Europa houdt die geheimen graag op zak.’

September 2021. Ursula von der Leyden spreekt de jaarlijkse ‘troonrede’ uit aan het Europarlement. De nauwe samenwerking tussen de lidstaten werd tijdens de pandemie dé succesformule van de gestage vaccinatiecampagne in Europa, zegt ze. Dan volgt haar morele appèl om dit ‘geen pandemie van de ongevaccineerden te laten worden’. Een daverend applaus stijgt op.

De internationale campagne-organisatie one houdt ondertussen sinds een jaar een online scorebord bij. Internationale overheden kunnen punten scoren met hoeveel moeite en geld ze investeren in het bevorderen van een eerlijke mondiale vaccinatiecampagne. Van de twintig te verdelen punten scoort de EU er twee. Daarmee bungelt ze onder aan de wereldwijde ranglijst, samen met Turkije, Rusland en Brazilië.

De uitgesproken weerstand tegen de opheffing van de octrooienregeling kost de EU punten. Maar ze sloeg ook vierhonderd miljoen vaccins méér in dan nodig was om al haar burgers in te enten. Die flacons zouden lidstaten schenken aan het donatiefonds Covax, maar van de beloofde tweehonderd miljoen doses ontving het fonds tot op heden zo’n drie procent. ‘Het is pijnlijk om te zien dat de EU haar eigen beloften blijft verbreken door deals voor de eigen bevolking te maken’, zegt Van de Pas. ‘Het is ook niet wijs. De rest van de wereld kijkt naar Europa en ziet dat wat ze doet ambigu is. Al die mooie woorden over good governance en global public goods, maar als puntje bij paaltje komt doen we het niet. Het Europese beleid ondermijnt zichzelf.’


Correcties 23/09/21

In het blad werd per abuis een oudere versie van dit artikel afgedrukt. Online zijn enkele onjuistheden die daar nog in stonden aangepast. C-TAP staat niet voor Coronavirus Treatment Acceleration Program, zoals oorsponkelijk vermeldt, maar voor Covid-19 Treatment Access Pool. Niet Pfizer maar Johnson & Johnson wordt in Zuid-Afrika geproduceerd. De VS gaven zo’n 2 miljard staatssteun aan Moderna en Janssen. Het mRNA-vaccin levert Pfizer in 2021 een even grote omzet op als al haar andere producten bij elkaar, in plaats van winst.