Commentaar: Woordenboeken

Eigen woord eerst

Moeten woordenboekmakers bepaalde woorden discrimineren omdat taalgebruikers die woorden discriminerend gebruiken? Nationale Ombudsman Roel Fernhout meent van wel. Fernhout heeft de Turkse Nederlander C. Sofuoglu, die eerder vergeefs een klacht indiende tegen Van Dale, alsnog in het gelijk gesteld. Sofuoglu, gedetineerd te Krimpen aan de IJssel, nam bij het in zijn cel doorpluizen van het Groot Woordenboek der Nederlandse taal aanstoot aan uitdrukkingen als «aangaan als een Turk» (heftig uitvaren) en «zo zwart zien als een Turk» (vuil iemand).

In de optiek van Fernhout zou ook iemand met het syndroom van Down een klacht kunnen indienen. Want dit syndroom wordt in de Van Dale nog immer met het woord «mongool» in verband gebracht. Mongool mag allang niet meer, zoals «zwakzinnig» en «geestelijk gehandicapt» ook niet meer mogen; «verstandelijk gehandicapt» is het nu. Een boer — liever: agrarisch ondernemer — mag van Fernhout ook gaan procederen. Volgens de Van Dale wordt met «boer» een «ongemanierd persoon» en tevens een «lomperd» bedoeld. Negers zouden ook een rechtsgang kunnen overwegen. Want «Neger» heeft volgens Van Dale de betekenis van «hatelijk persoon», «een neger van een vent», luidt de uitdrukking. Ook nikkers, zwarten, buitenlanders, Belgen, allochtonen, vrouwen, nichten, flikkers en potten zouden zich in de visie van Fernhout op een rechtsgang kunnen bezinnen.

De voorzitter van de Stichting Bestrijding Antisemitisme (Stiba) trok in 1987 van leer tegen joodonvriendelijke opmerkingen in Van Dale. «Woordenboeken hebben naast wetenschappelijke rechten ook maatschappelijke plichten», schreef deze. Hij meende dat uitdruk kingen als «aan de joden over geleverd zijn» en «er gaat een jood over mijn graf» (iets verschrikkelijks) bijdragen aan «het voortduren van de mythe». Dergelijke uitdrukkingen zouden niet meer moeten mogen, gezien de «diep ingrijpende specificiteit van de joodse problematiek».

«Ja, zo lust ik er nog wel eentje», repliceerde een redacteur van Onze Taal. «Er zijn miljoenen Chinezen vermoord, de negers kunnen op twee eeuwen slavernij wijzen, de onderdrukking van vrouwen is van alle tijden.» Om aan alle onrust een einde te maken, voegde Van Dale in 1992 aan omstreden uitdrukkingen het label «(bel.)» — beledigend — toe. Dat is meer dan voldoende geweest. Fernhout had om deze reden extra druk op het immer overbelaste opsporingsapparaat achterwege kunnen laten.

In het Groot Woordenboek der Nederlandse taal moeten álle in de Nederlandse taal rondzwemmende woorden, uitdrukkingen en zegswijzen worden genoteerd, elke tijdgebonden moraal ten spijt.