Eindeloos zorgvuldig

Erwin Olaf arrangeert altijd verfijnd het licht. De meesterfotograaf laat details oplichten met soms minieme schittering.

WAT MIJ vooral bezighoudt, kijkend naar de foto Hotel Paris-Feline portrait van Erwin Olaf, is de koele afstandelijkheid van dat beeld en de intense beheersing van de mise-en-scène. Zelden heb ik op een foto een meisje zo stil zien zitten, zo in zichzelf verzonken. In de titel staat het woord portret, maar de foto lijkt het portret van een zwijgzame en sprakeloze porseleinen pop. Pal rechts naast het onbewogen gelaat, met die starende ogen die eigenlijk nergens naar kijken, zien we eerst een donker glanzend ornament op de beddenpost, slank al
s een pinakel, en direct daar weer naast een wandlamp. In een portret, zou je zeggen, ligt er gewoonlijk nogal nadruk op het gezicht. Maar hier is het bleke hoofd van het meisje zo in beeld geplaatst dat je er langs kijkt - en dat komt doordat onze blik wordt afgeleid door dat houten ornament en, meer nog, door die lamp. Binnen in de matglazen kap gloeit een gloeilamp, zo zacht dat het licht ervan nauwelijks straalt. Het ding werkt daardoor als een licht glanzend object zoals het daar hangt aan die verchroomde, glimmende arm. Het eerder doffe licht van de lamp strijkt heel even, als een zucht, langs de bolling van het ornament aan het bed. Maar dat is alles. Het licht van de lamp wordt voor het oog ook getemperd, natuurlijk, door de andere lichtbronnen in de belichting van de foto: de spots die de fotograaf in stelling heeft gebracht - waarvan we alleen de atmosferische effecten zien. Ze zijn zo geplaatst dat de frêle gestalte, die daar zo bedeesd op het bed zit, het licht in zichzelf lijkt te dragen. Het is een mooi uitgestreken licht dat maar weinig schaduw werpt (een beetje op het donkerrode bed waar dat iets inzakt). Het lichaam zelf en de pastelkleurige trui dragen nauwelijks sporen van schaduw.
De bleke, koele gestalte is door de kunstenaar behoedzaam in licht gehuld (of verpakt), tegen een schemering van bruin en wijnrood - niet zozeer echte kleuren als wel donkere versies van zacht gefilterd licht. Ondertussen beroert het licht van de spots ook de metalen arm waaraan de glazen wandlamp hangt: een net iets helderder glinstering dan het matte licht van de lamp zelf. En nu zie ik ook dat de roerloos rechte houding waarin het model op het bed zit (benen samen en handen in de schoot) precies de haakse omkering is van de lamp aan de wand - en dat de dof glanzende, glazen kom van de lamp, voor ons oog, samenvalt met het perfect gekapte, gebleekte haar waar zich het meeste licht concentreert. Wat dan ook opvalt is hoe mooi de zwierige krul van de paardenstaart, van achter het oor, contrasteert met de glimmende arm van de lamp, en zelfs hoe, zo vrijgelegd, de fijne schelp van dat oor net zo'n ornament is als de versiering boven aan de beddenpost. Dan, kijkend en speurend, ontwaar ik in het geweven patroon van het truitje het alerte gezicht van een kat. Is Feline de naam van het geciseleerde model of is het zogezegd haar merknaam, katachtige, of wilde Erwin Olaf door haar zo onaangedaan als een poes te posteren een, wat betreft stemming, katachtig portret maken?
Het doet er gelukkig niet toe want waar hij eigenlijk altijd mee bezig is, vooral de laatste jaren, is met het verfijnd arrangeren van licht en hoe in allerlei soorten van licht allerlei details oplichten met soms minieme schittering, zoals in een andere foto (Hotel Moscow, room 168) de oorbel van het op bed achterover leunende model. (Let ook op de lichtvlekken op het koperglanzend gezicht van de vrouw.) Verder kijkend zie ik drie staande schemerlampen zo verdeeld dat ze de hele breedte van de ruimte aangeven, dat wil zeggen: van de scène. De kleuren zijn gedempt: overwegend oker en bruin (als mat verguldsel) en ze glijden door de kamer als reflecties en effecten van schemerachtig licht. Binnen de ronde kap van de schemerlampen gloeit een lamp, alle gelijkelijk getemperd. De drie lampen, in de foto ongeveer op gelijke lijn, suggereren een ruimtelijke ovaal met in het midden daarvan, ook op die hoogte, het hoofd van het model, dat net zo glanst als de lampen. Je kunt je nu ook voorstellen hoe de foto is gearrangeerd: eerst is met meesterlijke verfijning en precisie de ruimte gemaakt, of het decor, uitgezet met die schemerlampen, ook als een atmosfeer van licht. Eigenlijk dan pas heeft de kunstenaar tegen het model gezegd hoe ze zich achterover moest vlijen - zo namelijk dat haar hoofd zich precies op de lijn zou bevinden van de door de drie lampen beschreven ovaal in de ruimte. De zorgvuldigheid in deze arrangementen is eindeloos.


PS. Nieuwe fotografische voorstellingen van Erwin Olaf, in het kader van de tentoonstelling Leidens Beleg en Ontzet, zijn te zien in Museum De Lakenhal en in de Universiteitsbibliotheek in Leiden, tot 7 januari