Buitenland

Eindstrijd

De kosmoloog Stephen Hawking waarschuwde tegen pogingen om contact te maken met buitenaardse wezens. Als zij bestaan, meende hij, is de kans groot dat ze onze boodschap niet kunnen lezen, óf dat ze op een groot ruimteschip door de sterrenstelsels vliegen, op zoek naar een geschikte planeet om te koloniseren of te plunderen. Kijk maar naar de menselijke soort, zo redeneerde hij. Gemeten in kosmische tijd bestaat de homo sapiens maar heel kort en de langste periode daarvan waren wij niet in staat om signalen uit de ruimte te lezen – of om überhaupt te lezen. Maar toen ging het opeens heel snel: binnen een paar duizend jaar joegen we er een aantal beschavingen doorheen, en daarna de hulpbronnen van de aarde. Straks verlaten onze laatste vertegenwoordigers (zo opperde Hawking) op een ruimteschip onze onleefbare planeet, sadder and wiser, op zoek naar een nieuwe om te exploiteren.

Gelukkig was Hawking niet uitsluitend briljant – hij zat er qua voorspellingen meestal naast. Hij had een lange geschiedenis van verloren weddenschappen over natuurkundige zaken, wat hem honkbal-encyclopedieën, abonnementen op het tijdschrift Private Eye en andere zaken kostte. Maar ook als Hawking ongelijk heeft met zijn sombere bespiegeling over de mens en wat we doorgeven aan volgende generaties, begrijpt iedereen welke trends hij doorredeneert tot hun uiterste consequentie. En genoeg mensen denken in dezelfde richting – neem maar eens een virtueel kijkje in de ‘Survival Condo’s’: vijftig peperdure appartementen in Kansas in een omgebouwde raketsilo van vijftien verdiepingen onder de grond.

Gelukkig zat Hawking er qua voorspellingen meestal naast

Dat miljonairs hun privéontsnapping regelen voor eventuele collectieve rampspoed, terwijl wetenschappers zowel de problemen aankaarten als er oplossingen voor aandragen, onderstreept de systeemfouten in hoe de politiek en economie van de wereld werken. De (nog) dominante liberale democratie was en is een systeem dat veel dingen goed doet. Het heeft voor welvaart, een hogere levensstandaard en politieke stabiliteit gezorgd voor honderden miljoenen mensen. Maar de liberale democratie is slecht in het verspreiden van die zegeningen naar wie niet in het systeem zit en zwak in de eerlijke verspreiding erbinnen. En ze is slecht in langetermijnproblemen, omdat politiek en economie op de korte termijn zijn ingericht. Dat de nieuwe Britse premier voor vier jaar is verkozen met een belofte om iets te doen in januari, is een case in point.

De systeemfouten kwamen in 2019 op allerlei andere manieren aan het licht. Er was massaprotest van Algerije tot Bolivia en Catalonië. Die protesten hadden allerlei lokale aanleidingen, maar ook gedeelde mondiale thema’s: marginalisering, ongelijkheid. Ook de impliciete beloftes in onze economie en politiek doen mensen de straat op gaan, zoals de belofte van eerlijk bestuur en eerlijke verspreiding van welvaart. En ook de belofte van goed rentmeesterschap. In 2019 bleken burgers in tal van landen het doorgeven van de huidige wereld in goede staat als een verplichting en een recht te zien – zowel het huidige sociale en economische systeem, als de aarde. De politiek volgt nog niet: de recente klimaattop in Madrid eindigde in een deceptie, net als de VN-klimaattop in september. Maar het tempo waarin de politieke urgentie van dit thema verandert, voor miljoenen mensen ter wereld, maakt dat dit op lange termijn niet zo kan blijven.

Dat is natuurlijk geen zekerheid, maar een heel gekke verwachting is het niet. In zijn boek The Wizard and the Prophet beschrijft Charles Mann twee visies over de toekomst van de mensheid aan de hand van twee wetenschappers die elkaar haatten: William Vogt en Norman Borlaug. De eerste staat model voor mensen die wereldwijde rampen voorzien als we niet radicaal koers wijzigen; de tweede staat voor ecomodernisten, die geloven dat technologie ons zal redden. Beide kampen beschouwen het debat als een soort eindstrijd die bepaalt of de mensheid het haalt of niet. Maar beide kampen, zo toont het boek, hebben valide en tegelijk beperkte oplossingen. De toekomst van de wereld, meent Mann, ‘zal niet zozeer worden bepaald door wat haalbaar is, maar door wat de nieuwe generatie beschouwt als goed’. Ik denk het ook; en ik verwacht daarom dat het ruimteschip nog wel een tijd aan de grond zal blijven.