Economie

Eisen!

Er woedt een heuse controverse in economenland. Aanleiding is een brief in de Volkskrant door Ewald Engelen, Marcia Luyten en Jeroen Smit. Ze betogen dat overheidssteun voor grote beursgenoteerde bedrijven die niet sociaal rechtvaardig en duurzaam opereren, een lening moet zijn, geen gift. In Denemarken gebeurt dat al: bedrijven die nu dividend uitbetalen, eigen aandelen terugkopen of geregistreerd staan in een belastingvluchthaven, kunnen helemaal geen aanspraak maken op steun. Vergeleken daarmee is dit voorstel nog terughoudend. Duizenden mensen tekenden de brief en de online petitie, onder wie Jan Terlouw, Paul Polman, Adriaan van Dis, Herman Wijffels, Claudia de Breij en Tommy Wieringa. Full disclosure: ook ik was een van de ondertekenaars. Opvallend is dat daar verder weinig macro-economen tussen zitten. Van collega-economen kreeg ik louter kritische reacties.

Hun mening werd goed verwoord in een Vrij Nederland-column door macro-econoom Bas Jacobs. ‘Welkom in deze nieuwe wereld zonder inkomen, zonder aandeelhouders, zonder werk, zonder belastingopbrengsten en zonder milieuschade’, schrijft hij. Het voorstel zou een paardenmiddel zijn, erger dan de kwaal. Een bedrijf dat failliet gaat omdat het belasting ontwijkt of niet om klimaat en milieu maalt: Jacobs wil dat niet op zijn professionele geweten hebben.

‘Bedrijven die het alleen gaat om geld verdienen, hebben geen bestaansrecht’, zo staat het inderdaad in de brief. Ook voor andere economen die ik sprak is dit een brug te ver. Heel vreemd. Mij lijkt het eerder een open deur. Ondernemers, commissarissen en topmanagers zijn het er ook zonder uitzondering mee eens. Al jaren praten ze over corporate social responsibility en purpose. De topbestuurder die beweert dat het hem alleen om de centjes gaat, moet ik nog ontmoeten. Maar de meeste economen hebben er moeite mee dat ook eens zwart op wit te onderschrijven.

Misschien is het grootste probleem nog wel dat de overheid zelf zoveel boter op het hoofd heeft. In de top tien van belastingparadijzen van het Tax Justice Network prijkt Nederland op nummer vier. Zelfs de NS heeft jarenlang via Ierland belasting ontweken. Na lang aandringen van enige aandeelhouder minister Jeroen Dijsselbloem beloofden ze in 2015 te stoppen. Maar eind 2016, onder leiding van oud-D66-politicus en sinds 2015 president-directeur Roger van Boxtel, startten de NS vrolijk een nieuwe Ierse dochteronderneming, gericht op belastingontwijking, zo maakte dagblad Trouw in 2017 bekend. Pas vorig jaar april stopten de NS er echt mee. Zonder de pers en publieke verontwaardiging was er niets gebeurd, zoveel is duidelijk.

Bedrijven praten over purpose maar doen te weinig

Hoe gek wil je het hebben? Als een bedrijf in overheidseigendom, dat wordt geleid door iemand die ooit voor de publieke zaak koos, zó de middelvinger opsteekt, dan kun je nagaan hoe het elders gaat. De overheid is nu in de positie dat ze niet slechts hoeft aan te dringen op verandering. Ze kan eisen, en dat blijkt dus hard nodig. De echte vraag is of het kabinet belastingontwijking en niet-duurzaam ondernemen eigenlijk wel wíl bestrijden.

Het bedrijfsleven, de goeden niet te na gesproken, praat intussen over purpose en doet gewoon te weinig. Het is als enkele ondernemer ook wel erg moeilijk stappen zetten, als de overheid niet een gelijk speelveld schept met verplichtingen voor iedereen én met financiële consequenties. Dat werkt namelijk wel, in tegenstelling tot convenanten, klimaattafels en blauwe ogen.

Een voorbeeld: twee jaar geleden stelde staatssecretaris Stientje van Veldhoven de verpakkingsindustrie een ultimatum, na jaren van vruchteloos polderen. Het zwerfafval moest komend najaar met zeventig tot negentig procent zijn afgenomen. Dat waren dus twee verloren jaren, want de sector mocht het zelf gaan regelen, in goed vertrouwen en zonder financiële gevolgen. Vorig jaar werd er zeven procent méér kleine plastic flessen in het zwerfafval gevonden. Nu komt er dan eindelijk statiegeld op, iets waar milieuorganisaties al jaren om vragen omdat het bewezen werkt. Maar de eerste twee kabinetten Rutte wilden zelfs helemaal van het statiegeld af.

With such friends, who needs enemies? Die brief is dan ook een hoognodig publiek drukmiddel op de regering, om nu eindelijk eens consequenties aan hun woorden te verbinden. Ik hoop dat hun ex-collega’s die nu grote bedrijven leiden goed meelezen, want ook schaamte kan tot actie aanzetten. De petitie kan trouwens nog steeds getekend worden.