Ella en Amy

Walter van der Kooi ziet veel meer dan hij in zijn papieren kroniek kan bespreken. Deze week: documentaires over Ella Fitzgerald en Amy Winehouse.

© ANP / Mary Evans Picture Library Ltd.

Er zijn zangstemmen die nog directer naar hartstreek, middenrif en ingewand gaan dan andere, hoe prachtig ook. Ik kan een rijtje noemen, maar bij mij liggen ze hoofdzakelijk op het terrein van Radio 4 en dat staat meteen weer zo elitair. Wel lijkt het me gerechtigheid als de Zilveren Reissmicrofoon voor beste radiomaker/presentator een dezer jaren naar Hein van Eekert zou gaan. Hein is in Opera Live een soort Opera Pietje, dus ook met ontembare liefde voor het genre en encyclopedische kennis van repertoire, uitvoerenden en uitvoeringsgeschiedenis – maar dan met nog veel meer algemeen historische en musicologische bagage en vooral ook met kennis van libretto’s en van de literatuur waar die vaak aan zijn ontleend. Nou ja, een breed cultuurhistoricus gespecialiseerd in opera, zang en zangers. En een heerlijk presentator die naast de luisteraars soms ook even zijn gymnasiumleerlingen toespreekt (hij is part-time docent en verleidt zijn pupillen, foei, tot operaliefde) zonder dat dat klef aanvoelt (klefheid, ongein, loos gebabbel, kleuterschoolfilosofie, lullige spelletjes en ongewenste intimiteit nemen bij Radio 4 elders hand over hand toe bij het jongere presentatorengilde). De kans dat hij die prijs ooit krijgt lijkt me ongeveer even groot als die van Podium Witteman om de Nipkowschijf te winnen, want veel juryleden in beide gezelschappen hebben nu eenmaal weinig tot niets met ‘de klassieken’. Maar ik blijf hopen: in 2010 won Radio 4’s Hans Haffmans hem wel en grote delen van diens juryrapport zijn ook op Van Eekert van toepassing.

Ter zake, die stemmen dus. In gelukkiger tijden biljartte ik geregeld met mijn broer in de Jordaan. Soms was er muziek en de kroegeigenaren waren minder van Tante Leen en André H. dan van Fitzgerald, Sinatra en Reed. Ik ben geen kenner, kon minder vermaarde muzikanten zelden thuis brengen – waar goed mee valt te leven want ik heb zo mijn eigen baritons en mezzosopranen – tot die keer dat een vrouwenstem me de adem benam. Wat?? Wie?? Hoe?? Zelfs Ella was bij biljart achtergrondmuziek, ook al omdat je het zo goed kent, maar dit knalde er doorheen. Het was bekend en tegelijk gloednieuw. Jazz was het, maar ook weer niet helemaal; pop idem dito; het was instrumentalisme met de stem; het was rauw en beheerst; het stroomde en brak af; het kwam niet uit bekend repertoire, de tekst was nieuw, het accent niet meteen thuis te brengen (bleek Noord-Londens) en haar naam: Amy Winehouse. Dat ik haar niet kende riep daar meewarigheid op: iets over een steen waaronder ik leefde. Het raadsel van een piepjong talent met stem en stijl die zowel nieuw als traditioneel klonken, en teksten die modern waren maar tegelijk decennia levenservaring leken te verraden, dat lag daar op de biljarttafel. Niet veel later zag ik haar op de televisie, wat zowel indrukwekkend was als zorgen baarde over lichamelijke en geestelijke gezondheid. Kort daarna verschenen berichten die je het liefst niet had gehoord en beelden van vergaande zelfdestructie. Te pijnlijk voor oren en ogen, maar ontelbaren die juist daar geen genoeg van konden krijgen – de mens komt in soorten, maten en fatsoensgradaties. Enfin, u weet, in 2011 was het afgelopen – 27 jaar. Soms komt nog ergens een flard van haar muziek voorbij in mijn beperkte radiodieet. En dan werkt het direct als in die kroeg, maar je kunt het niet meer onschuldig horen. Of zou dat overgaan? Ik vrees van niet: bij Billie Holiday hoor ik ook altijd tegelijk een trieste biografie.

Tien jaar later herdenkt de NTR haar met uitzending van de registratie van Amy Winehouse: Live at Shepherd’s Bush (2007). De recorder thuis staat al op scherp. Toch, daarom niet deze tekst – ik ben geen muziekrecensent, laat staan van de lichte muze, laat staan van lang voorbije concerten. Maar vooraf gaat een nieuwe Hollandse documentaire. Arjan Vlakveld interviewde Amy in 2004, terwijl ze zat op een bolder aan de Rotterdamse haven met de Erasmusbrug op de achtergrond. Ze zou hier wat gesprekjes en kleine optredens doen, promo. Van dat niet zo lange maar leuke gesprek is haast niets eerder uitgezonden, dus voor liefhebbers een kans. Maar Vlakveld ontmoette sindsdien vaak landgenoten die Amy zelf en/of een van haar weinige concerten hier hadden meegemaakt. Onvergetelijk is een cliché maar soms is dat het kennelijk toch letterlijk niet. Dus lardeerde hij zijn eigen materiaal met interviews met die gelukkigen; en hoewel ‘Amy in Holland’ en BN'ers over dat onderwerp me niet erg trokken, won die eerste kennismaking in Jordanees Café Chris en keek ik. En werd beloond. Met flarden geweldig zingende Amy in de radiostudio van Eric Corton, de tv-studio van Raymann, op Rotterdam Import (2004), North Sea Jazz (2004) en Paradiso (2007). En nee, niet op Pinkpop 2007, want ze had het vliegtuig gemist. Oké, dan kon ze nog met een privéjet komen, liet het impresariaat weten. Vergeefs. Dus niks vliegtuig gemist, waarschijnlijk lulsmoes. Hoewel? Op North Sea Jazz, een maand later, zou ze ook komen. Billen knijpen voor de organisatie. Bericht: ‘Ze gaat komen.’ Dan zelfs sms'je: ‘She is on the plane.’ Halleluja. Nog een berichtje: ‘Ze komt niet’ – in de slurf naar het vliegtuig omgedraaid.

Niets van dat al kon je eigenlijk vermoeden als je haar daar in 2004 aan de haven had gezien en gehoord. Gezond uitziende meid, open en bereid tot gesprek zonder zelfs maar vermoeden van routine of verveling. Wel stelt Vlakveld bij begin vast: ‘Je hebt nog even geslapen’ (het is middag). Ik zou dat als journalist bepaald niet durven en willen zeggen tegen, en voor het kijkerspubliek over, sopranen Joyce DiDonato of Claron McFadden (die nog live gezongen heeft op de laatste verjaardag van Martin van Amerongen), maar ach, die popwereld zal veel meer ‘ouwe jonges krentenbrood’ zijn, en ze was pas twintig. Of moest hij het even kwijt omdat ze hem had laten wachten? Doet er niet toe: in het gesprek maakt ze duidelijk wie en wat ze is en wil. ‘Jazz was the first music that I really loved, connected to, got love from.’ Ze luisterde gewoon als meisje naar haar favoriete zangeressen. Wie? Dina Washington, Sara Vaughan, Minnie Riperton, Deniece Williams. Veel soul dus en dat is hoorbaar haar fundament (ben ik gaan begrijpen door wat YouTube-bijscholing). Maar: ‘I’m not keeping jazz where it was. Het is nieuw wat ik zing. Als ik ouder ben, een gezin heb, dan ga ik naar Vegas om covers te zingen. Tot mijn dood.’ Geestig is het en zelfverzekerd. En over dat slaapje: ‘Reizen en optreden is vermoeiend’. Wat gewoon waar is. En schijt aan bijna alles had ze toen toch ook al.

Wat het geheel ook van pruimbaar tot leuk maakt is dat de opgevoerde getuigen oprecht diep van haar onder de indruk zijn, zo niet van haar houden. Candy Dulfer is niet de belangrijkste duider onder hen, bovendien heeft ze ‘alleen maar’ in het publiek van het befaamde Paradiso-concert gezeten, maar haar ontroering over die jonge meid, ‘verlegen, bescheiden, aandoenlijk’, zonder echt contact met het publiek (‘godzijdank niet: ik heb contact met haar via haar muziek’: oftewel niet via obligate muzikantenpraatjes tussendoor), maar wel met een voortdurend vanzelfsprekend contact met haar band. (En die prachtige zwarte dansers in pak, die ik zowaar was vergeten!) Dulfer, die de twijfelachtige eer had om op North Sea Jazz met bassist Marcus Miller en diens dj het gevallen gat in de programmering te vullen: dan maar een jamsessie ter ere van Amy, beloond met ovatie. Ze bleven haar dus eren (en hadden compassie, ondanks de artiestendoodzonde van het laten afweten). Maar het is Dulfer die het niet droog houdt uit mededogen met iemand die ze mateloos bewondert en die aan leven, succes, drank en drugs kapot gaat. Kijk dan hoe Giel Beelen als presentator van Pinkpop Amy’s wegblijven met de kijker communiceert: voluit de hufter die we kennen.

Het is ook niet Eric Corton (die de band Keane in zijn radioshow kon krijgen van het impresariaat als hij ook een onbekend meisje met gitarist erbij nam) die Amy het beste duidt. Anekdotisch is hij, maar wel aardig in hoe hij zich in haar verplaatst: ‘Mijn god, wat doe ik hier in de ochtend op dat podiumpje?’ Tot ze in diezelfde ochtend een fles rode wijn vraagt (tja, daar gaan we) en het heel gezellig wordt na twee glazen. Ze zou willen dat ze meer materiaal had om een liveshow van anderhalf, twee uur te kunnen doen, zoals de groten. Ze staat nog pas op 1 uur 10. Enfin, aan het eind zat ze op zijn knie – ouwe jongens immers. Trouwens, na het Paradiso-concert, drie jaar later, heeft hij nog wodka met haar gedronken, dat had ze na die ochtend in zijn studio beloofd. Het is trouwens Martin Haug, comedy- en muziekscout, die haar nog eerder, vlak voor haar doorbraak, in Londen zag optreden na een interview in Time Out: ‘I wanna get old being a fat, old jazz singer’ en die een jong meisje in een iets te grote jurk zag en hoorde, die naar haar broer in het publiek zocht en niets gevestigds had. Maar verbluffend zong. Hij haalde haar naar Raymann, al geloofde haar impresariaat er nog zo weinig in dat ze geen band, alleen een gitarist meekreeg.

Bekroond popjournalist Amanda Kuyper zag haar voor het eerst op Rotterdam Import. ‘Een beetje ordinair meisje, dikke make-up, een kauwgom knauwend type’. De zaal nog lang niet vol, beetje onzeker, sjorrend aan een veel te kort rokje.’ Je kon nog niet zien wat eruit zou komen, net na haar eerste album Frank, ‘maar wat eruit kwam, die stem, dat was raak.’ We zien beelden van dat optreden en ja, het signalement is raak. Maar Kuyper stond kennelijk ook aan de Maaskade, waar Amy niet alleen geïnterviewd werd maar ook twee liedjes deed met die gitarist, van wie ik de naam niet ken. En juist daar raakte ze ontroerd: ‘Het kwam recht uit haar hart, zó mooi.’ En wat ik dan weer mooi vind: na de laatste toon klapt Amy meteen voor die jonge muzikant die haar begeleidt. Wat je haar vaker ziet doen: altijd de band eren.

Ach, weet u wat: zie maar. En luister. En voel de oprechte adoratie voor Amy bij zangeres Lakshmi. En bij journaalpresentator Winfried Baijens, vroeg bewonderaar en helder duider. Kwaliteit die hij deelt met zanger Wouter Hamel. En kijk naar de prachtfoto’s van het Paradiso-concert van Andreas Terlaak. Maar als u zich nou toch keert tot de lichte muze, vergeet dan vooral niet Het uur van de wolf over Ella Fitzgerald: Just One Of Those Things. Ella komt bij Amy ook even voorbij, door iemand genoemd als inspiratiebron. Deze lange documentaire over een op straat levend moederloos meisje (van een vader was al geen sprake meer toen ze op haar tweede met moeder uit racistisch Zuiden naar het Noorden ging), dat belandt in New York, op een talentenjacht in het Apollo-theater (Harlem) wil dansen maar door verbluffende kwaliteit van mededingers besluit dan maar te zingen. En doorbreekt ondanks het feit dat ze, fors, de looks niet meeheeft die voor zangeressen vaak zo belangrijk waren/zijn. Het is een tragisch succesverhaal – op persoonlijk vlak en omdat de geschiedenis van Amerikaans racisme er ondanks alle succes een stempel op bleef drukken. Ook van haar wist ik weinig, behalve dan van dat grandioos talent. Twee passages dan. Norman Granz, producent en impresario, was van immens belang voor haar carrière. Hij was de man die haar naar de klassieken van het Great American Songbook stuurde en die haar de wereld over joeg met Jazz at the Philharmonic. Een geweldenaar omdat hij alles deed om de discriminatie van zwarte muzikanten aan de kaak te stellen. Een dictator omdat hij haar (en anderen) artistiek nauwelijks enige vrijheid gaf. Die twee hadden een complexe relatie, scherp verbeeld in twee scènes waarin hij haar voor draaiende camera’s een kusje probeert te ontfutselen. Not amused is ze. Ook in de film: haar zoon, Ray Brown jr, jazzmuzikant. Dol was ze op hem, maar thuis was ze nooit. Dus moest een echtpaar hem op het goede pad houden. Wat resulteerde in plaatsing op een katholieke, militaire kostschool – 99% wit, op Ray en nog een zwarte jongen na. Cynisch vertelt hij hoe fijn hij het daar had: vroegmis en altijd knokken. Moeder en zoon raakten gebrouilleerd, zagen elkaar tien jaar niet. Nu zingt hij iets, zonder begeleiding. IJzersterk. Genen? Nee, hij was geadopteerd door Ella en haar kortstondige echtgenoot. Hoor Ella melancholiek zingen over een leven zonder ‘man in the house’. Tot zover een Monteverdi-fanaat over Amy en Ella. Culturele toe-eigening.


Leslie Woodhead, Ella Fitzgerald: Just One of Those Things, NTR, Het uur van de wolf, woensdag 21 juli, NPO 2, 22.55 uur
Arjan Vlakveld, Amy Winehouse in Nederland, NTR, zaterdag 24 juli, NPO 3, 22.00 uur
Amy Winehouse: Live at Shepherd’s Bush, NTR, zaterdag 24 juli, NPO 3, 23.05 uur