Economie

Ellips

‘Werkloosheid, faillissementen, begrotingstekorten, oplopende staatsschulden – het is het gevolg van de beslissing van het kabinet op 15 maart jongstleden om de boel op slot te gooien.’ © Harold Versteeg / ANP

Het is weer zover. Het is crisis en dus word je doodgegooid met de stijlfiguur van de zogenaamde ellips. In de retorica staat het voor het wegpoetsen van cruciale stappen in een ingewikkelde causale keten. Om politieke verantwoordelijkheid te ontlopen, af te wijzen, of aan anderen toe te schrijven. En dan het liefst aan anonieme, apolitieke ‘anderen’, zoals Natuur, Vooruitgang, Techniek, Markt of Globalisering.

Het gebeurde op grote schaal in 2008. Toen hebzuchtige bankiers de kosten van hun gammele risicobeheer succesvol hadden weten af te wentelen op onze portemonnee, heette het algauw dat er niets verwijtbaars aan was omdat zelfoverschatting nu eenmaal ingebakken zit in ons brein. Oftewel: de bankier, dat zijn wij allen. En dus zullen we samen uit de crisis moeten komen, en is het onterecht als kiezers politici daarop aanspreken.

Om de diefstal op klaarlichte dag die volgde te legitimeren, werd zelfs een hele nieuwe tak van de economische wetenschap uit de kast gereden, behavioral finance geheten. Het stond prominent in de titel van een invloedrijke neoliberale geschiedenis van financiële crises uit 2009, ironisch This Time Is Different geheten om aan te geven dat de mens steeds opnieuw denkt te kunnen ontsnappen aan de wetten van het eigen brein en dus steeds dezelfde inschattingsfouten maakt. Het werd verbeeld in de Nederlandse documentaire Boom Bust Boom, die de boodschap dat bankiers ook maar mensen waren en er dus niets aan konden doen er nog eens verleidelijk inramde. En werd vervolgens tot vervelens toe herhaald door pers en politiek om de grootste inkomensoverdracht uit de geschiedenis mee goed te praten.

Deze keer is het een virus dat overal de schuld van krijgt

Onder corona gebeurt hetzelfde. Ook nu weer het veelvuldig gebruik van de ellips als retorisch middel om oorzakelijkheid te verdoezelen en verantwoordelijk af te wijzen. Deze keer is het een virus dat overal de schuld van krijgt. Je hoeft de tv maar aan te zetten en de krant maar open te slaan om te struikelen over berichten die het virus als oorzaak, en soms zelfs als schuldige, aanwijzen voor de sociaal-economische ellende die over ons wordt uitgestort.

Het is onzin. De ongekend diepe economische depressie waar we op afstevenen, is niet een natuurverschijnsel dat is veroorzaakt door een stukje vrij zwevend DNA, maar is het directe gevolg van de politieke beslissing om de wereldwijde vee- en vleeshandel de vrije hand te geven, met pandemische zoönosen tot gevolg. Om vervolgens, als de pandemie uitbreekt, in paniek pakweg een derde tot de helft van de economie per decreet op slot te doen. Elke maand levert dat door gederfde inkomsten een kostenpost op van pakweg drie procent, zo luidt de vuistregel. Na drie maanden zit je dan op een krimp van je economie van negen of tien procent.

Werkloosheid, faillissementen, begrotingstekorten, oplopende staatsschulden – het is het gevolg van de beslissing van het kabinet op 15 maart jongstleden om de boel op slot te gooien. Dat het anders kan, laat Zweden zien. Dezelfde sterftecijfers als in Nederland maar met minder economische schade doordat scholen en middenstand open zijn gebleven en de binnenlandse bestedingen daardoor minder zijn afgeknepen. De geleden schade in Zweden is afkomstig van de exportsector die, net als de Nederlandse, is getroffen door verstoringen elders in hun waardenketens.

Naar de achterliggende motieven om deze pandemie wel en de vorige niet aan te grijpen voor een massieve demonstratie van staatsmacht blijft het gissen. Gideon Rachman suggereert deze week in de Financial Times dat het virus een zegen is voor liberale middenpartijen, die dankzij corona het populistische monster de genadestoot kunnen geven. Het is een gedachte die ook door mijn hoofd is geschoten. De vraag is alleen wat er liberaal is aan een nieuw normaal waarin burgerrechten zijn opgeschort en het grootkapitaal aan de staatstiet hangt, terwijl zzp’ers en mkb’ers het nakijken hebben. Dat klinkt eerder als een totalitaire nachtmerrie.

Hoe het ook zij, het doel van de ellips is duidelijk. Net als in 2008 gaat zij worden misbruikt om politieke verantwoordelijkheid te ontlopen en de geesten rijp te maken voor een nieuw decennium van begrotingssoberheid. Hebben de postideologische, aan ideeënarmoede lijdende middenpartijen meteen weer een missie: bezuinigen, bezuinigen, bezuinigen. Het wordt het thema van de verkiezingen.