‘elts grins forby’

SINDS FEYENOORD-trainer Leo Beenhakker twee weken geleden zijn spelers voor de uitwedstrijd tegen SC Heerenveen in het Abe Lenstra-stadion verordonneerde het Friese volkslied te boycotten, is de populariteit van Rotterdam en haar bewoners in het Friese land tot ver onder het nulpunt gedaald. ‘Ik ben mooi de lul’, zegt de medio jaren tachtig van Charlois in Rotterdam-Zuid naar het even boven Sneek gelegen dorpje Sybrandabuorren (gemeente Boarnsterhim) geëmigreerde Ed de Jager, terwijl hij mismoedig een shaggie draait en door het raam van zijn doorzonwoning uitkijkt over grazende koeien en een palingvijver.

De Jager, eind jaren zeventig een bekende stergitarist in het Rotterdamse clubcircuit, kreeg begin jaren tachtig schoon genoeg van de Randstad en zette zich aan een nieuwe start in het land van Slauerhoff en Lange Pier. Alwaar hij zich aan de zijde van zijn echtgenote specialiseerde als producent van kwalitatief hoogwaardig aardewerk met Fries motief. Na de nodige aanvangsproblemen leidde dat tot een aardig renderende winkel in het nabijgelegen Tersoal. Die wordt vooral bezocht door randstedelijke fietstoeristen die op zoek zijn naar ‘iets typisch Fries’ voor op het dressoir. De Jager draait zijn hand niet om voor een set koffiebekers met oud-Friese pompeblêdden erop, maar levert bijvoorbeeld ook exact gelijkende replica’s van de kelken en vazen zoals die gebruikt moeten zijn aan het hof van de koningen van Frisia, het antieke rijk der vrije Friezen, nog vóór de Donkere Middeleeuwen.
Hij spreekt inmiddels een aardig woordje Fries, zij het met licht Rotterdamse tongval, en hij heeft zich aangepast aan de plaatselijke zeden. 'Bijna niemand kijkt meer verstoord op als ik de winkel binnenkom’, stelt hij vast. 'Dat was in het begin wel anders.’ Het flagrante gebrek aan respect voor de Friese autonomie dat de mannen van Don Leo demonstreerden kan echter alles in de war schoppen. 'Friezen zijn gevoelige mensen, snel op hun tenen getrapt’, zegt De Jager. 'Niemand kan overzien wat hier de gevolgen van zullen zijn. En dan te bedenken dat ik in 1970 ook als een gek op de Coolsingel stond te springen toen Feyenoord de Wereldbeker won. Nou bedankt hoor, Beenhakker.’
DE ACTIE VAN Feyenoord was inderdaad zonder precedent, met een uitzondering voor het Nijmeegse NEC, dat enkele jaren geleden ook gewoon doorging met rek- en strekoefeningen bij de middencirkel terwijl spelers en fans van Heerenveen uit volle borst het Frysk Folksliet meezongen (eerste regel: 'Frysk bloed tsjoch op! Wol no ris bruêze en sirde en buênzje troch ú ieren om’, te vertalen als 'Fries bloed kom in beweging! Ga bruisen en koken en laat onze aderen kloppen’). 'Het optreden van Feyenoord was beschamend’, schreef het bekende Friese advocatenduo Anker in de Leeuwarder Courant. 'Het getuigt van arrogantie en gebrek aan respect. En tevens van gebrek aan gevoel voor traditie, cultuur en sfeer.’
De Fryske Nasjonale Partij (FNP) was al even getergd en sprak van een 'kleingeestig en enghartig’ optreden van de Rotterdammers. 'Wie erop uit is om van voetbal oorlog te maken, moet vooral dit doen’, aldus de FNP. De leiding van de Rotterdamse club was met de boycot van de nationale Friese hymne vooral uit op het toebrengen van een geduchte psychologische knauw (en behaalde het gewenste resultaat). Maar de Friezen nemen het hoger op en zien er het zoveelste bewijs in van Hollands neokoloniale arrogantie.
De Rotterdamse boycot kwam des te harder aan daar de nationale Friese symboliek in de jaren negentig enorm in de lift zit. Overal waar meer dan vier Friezen bij elkaar zijn wordt er uitbundig gezwaaid met de pompeblêdden-vlag. Het lijkt iedere dag wel Elfstedentocht. Vooral bij de jeugd is het Friese zelfbewustzijn de laatste jaren tot volle wasdom gekomen. De Friese popgroep De Kast uit Veenwoude scoort momenteel goed met de hymne 'Elts grins forby’ (Elke grens voorbij), het eerste Friestalige lied dat het tot de Top 40 heeft geschopt. Zanger Syb van der Ploeg is een nationaal idool en verkondigt in elk interview met de meisjesbladen zijn onvoorwaardelijke liefde voor het Friese land.
Friezen zouden geen Friezen zijn als er niet onmiddellijk een polemiek uitbarstte over Van der Ploegs vermeende commerciële exploitatie van de Friese vrijheidsdroom, maar zijn populariteit wordt er vooralsnog niet minder om. Nog vers in het geheugen ligt een massaspektakel van De Kast op het strand bij Lemmer, waarbij het Friese volkslied, ondersteund met veel wagneriaans koperwerk en een groot kinderkoor, tot ver over het IJsselmeer schalde.
Hoe meer Randstedelingen een tweede huisje aanschaffen in Friesland, hoe meer import zich in het kader van de hedendaagse get back to the country-trend definitief in Friesland vestigt, des te heviger het Friese sentiment lijkt op te waaien. Bij de SC Heerenveen speelt heden ten dage nog maar één echte Fries (Houttuin uit Leeuwarden), maar desalniettemin is de club Frieser dan ooit. Ook in de zakenwereld ontdekt men de kracht van het Friese gevoel. Steeds meer merknamen worden getooid met het voorvoegsel 'Fries’, zodanig dat de Friese oud-bankier Douwe Keizer al pleitte voor een stevige aanpak door het Friese provinciebestuur van het 'ongepaste gebruik van onze nationale Friese symbolen’.
OOK IN HET Friese provinciehuis liepen de emoties de afgelopen maanden weer hoog op. Steen des aanstoots onder de Friese nationalisten was vooral het initiatief van de inmiddels naar Den Haag vertrokken commissaris van de koningin Loek Hermans om dit jaar het feest Friesland 500 jaar te vieren, compleet met congressen en een officiële herdenkingszegel van de PTT. Daar reeds in een antiek geschrift als de Beowulf wordt gesproken van een koninkrijk der Vrije Friezen, stelde de fractie van de Fryske Nasjonale Partij zich op het standpunt dat Hermans een nepfeest organiseerde, blijkbaar met de intentie de roemrijke geschiedenis van Fryslân te verdonkeremanen.
Jan Auke van der Baan, de 63-jarige voorman van de FNP in de Statenfractie (met drie leden de vierde partij in het provinciehuis), kwam in een heftige aanvaring met de opvolger van Hans Wiegel. Hij beschouwde het feest van Hermans als een pure provocatie. 'Wie de geschiedenis van Friesland in 1498 laat beginnen, weet niet waar hij het over heeft’, aldus Van der Baan. '1498 was nota bene een rampjaar voor de Friezen. In dat jaar werd Friesland door de Duitse gouverneur Albrecht van Saksen gelijkgeschakeld met de Nederlandse gewesten. Met de Friese vrijheid was het toen juist gedaan. Nogal kras om daar een feest van te maken.’
Van der Baan kwam in de Statenvergadering in keiharde aanvaring met commissaris Hermans. Uitgerekend de PvdA schoot de VVD'er te hulp door een motie in te dienen tegen Van der Baan, die volgens de sociaal-democraten de commissaris van de koningin zou hebben vergeleken met Hitler en Stalin. Van der Baan: 'Die motie moesten ze even later weer intrekken, want zulke uitlatingen had ik nooit gedaan. Maar het was wel een staaltje van gemanipuleerde geschiedschrijving van Loek Hermans.’
Hermans hield ondanks de storm van protest voet bij stuk. Friesland 500 moest en zou doorgaan. Een massale boycot werd zijn deel. Zo had Hermans bedacht dat er in het kader van de festiviteiten een soort 'Friesland groet de wereld’-dag moest komen. De Friezen dienden dan allemaal de vlag buiten te hangen. Bijna niemand gaf gehoor aan de oproep. De koster van de Hervormde Kerk in Beetgum hing zelfs een zwarte vlag op aan zijn kerk, om aan te geven dat het een zwarte dag was in de Friese geschiedenis. Het leidde tot verontruste vergaderingen van de kerkvoogdij. Eerder kwam een congres van Friesland 500 voortijdig ten einde als gevolg van een bommelding.
Hermans moet opgelucht adem hebben gehaald toen hij werd benoemd tot minister van Onderwijs, Cultuur & Wetenschappen. Afgelopen zaterdag kwam hij even terug naar Leeuwarden om zijn conflict met de FNP uit te praten. Van der Baan: 'Hermans bleef op zijn standpunt staan en ik ook. Toch heeft Hermans hier het een en ander losgemaakt. Wat dat betreft is het jammer dat hij nu weg is, anders had hij nog kunnen oogsten wat hij heeft gezaaid.’
Als potentiële opvolgster wordt nu Erica Terpstra genoemd. Minister Peper van Binnenlandse Zaken kwam al naar Leeuwarden om zich te oriënteren op deze politiek gevoelige benoeming. Van der Baan: 'Laten we hopen dat de Terpstra-beker aan ons voorbijgaat. Maar wat dat betreft hebben we als provinciebestuur uiteindelijk weinig te vertellen. Dat maakte Peper ook wel zo duidelijk. “Ik beslis”, zei hij na zijn ontmoeting met ons. We kunnen alleen afwachten en hopen dat het goed komt.’
DE FNP IS al vier decennia actief. Maar het is in de jaren negentig dat de arbeid echt begint te lonen. Van der Baan stelt vast dat het regionalisme een steeds sterkere stroming wordt in het Nederlandse politieke bedrijf. Ook het CDA begint zich op deze groeimarkt te storten. CDA-ideoloog René van der Linden verkondigde afgelopen zondag in Buitenhof dat zijn partij een voorbeeld zou moeten nemen aan de Duitse CSU, die met zijn band met het Beierse bloed-en-bodemgevoel een onuitwisbare kracht is geworden. Van der Linden sloot zelfs niet uit dat het CDA in sommige provincies zou moeten overgaan in een lokaal CSU-jasje. Van der Baan: 'In Friesland zie je die ontwikkeling al jaren. Het CDA wordt hier steeds regionaler gericht. Van een fusie met de FNP zal het niet zo snel komen, want wij zitten sociaal-economisch toch op een heel wat linksere lijn dan de Friese christen-democraten.’
Het FNP zelf heeft grootse plannen voor de volgende Tweede-Kamerverkiezingen. Van der Baan is tevens lid van de overleggroep Nieuw Forum, waarin ook leden opereren van de Onafhankelijke Drentse Partij. Nieuw Forum filosofeert over de oprichting van een partij voor Noord-Nederland, die uiteindelijk weer zou moeten streven naar een onafhankelijke Noordzeestaat - 'Fryslond’ genaamd - waar ook de Duitse Friezen zich bij zouden moeten aansluiten. Deze gedachte is nader uitgewerkt in het rapport Top of Holland, dat drie jaar geleden in het geheim werd verspreid en sindsdien tot een onafgebroken debat heeft geleid in zowel de noordelijke Nederlanden als in Duitsland.
Top of Holland werd onder meer geschreven door Leeuwarder Courant-hoofdredacteur Kerst Huisman. Er was ook inbreng uit Drenthe en Groningen, wingewesten die al evenzeer te lijden hebben onder de Hollandse knoet. Het doel van Nieuw Forum is het doorbreken van de grote sociaal-economische achterstand die het noorden van Nederland heeft opgelopen. Van cruciaal belang hierbij zijn de baten van de aardgasvoorraad in het noorden. Om het patroon van stijgende werkloosheid en gebrek aan perspectief in het Noorden te doorbreken, wil de Forum-groep dat de miljarden guldens aan aardgasbaten - tenslotte een nationaal noordelijk product - in de ontwikkeling van de noordelijke economie wordt gepompt. Daarvan zouden dan belangrijke infrastructurele werken moeten worden uitgevoerd zoals een treinverbinding over de Afsluitdijk, wensen die Den Haag altijd stelselmatig over het hoofd ziet. De Forum-groep ontwaart zelfs een Haagse politiek van stelselmatige Verelendung van het Noorden, dat veroordeeld lijkt tot een bestaan als groot natuurpark.
DE DUITSE FRIEZEN, die verleden week hun taal overigens wel officieel zagen erkend door Bonn, lopen met dezelfde klachten rond. In Top of Holland wordt ook melding gemaakt van een geheim plan van Rijkswaterstaat, volgens welk geheel Friesland, Groningen en Noord-Holland zou worden opgeofferd aan de stijgende zeespiegel, terwijl het veel dieper onder het NAP gelegen Holland door dijkverhoging wel gespaard zou blijven. Met de staat Fryslond, die zich zou uitstrekken van Sleekswijk-Holstein tot Den Helder, zou dergelijk onheil kunnen worden voorkomen. De bedenkers spiegelen zich aan het middeleeuwse Hanze-verband. Nationalisering van de aardgasvoorraad zou zo'n proces zeer lucratief maken.
Het gedachtengoed van Forum blijft niet beperkt tot een droom. De Friese ABN-topman en oud-minister van Economische Zaken onder Biesheuvel Hargert Langman kwam eerder dit jaar met het voorstel om tien miljard gulden aan aardgasbaten rechtstreeks te pompen in de noordelijke economie. Dat deed Langman als officieel adviseur van de paarse regering, die zich dan ook een ongeluk schrok. Met een breed scala aan machiavellistische vergadertrucs zorgde Den Haag dat het voorstel-Langman voorlopig in een lade verdween. Van der Baan: 'Het plan-Langman was een pure doorbraak. Vandaar ook dat alle middelen werden ingezet om het te doorkruisen en waar mogelijk af te zwakken.’
ZELF STRIJDT de FNP-voorman al jaren voor een nationalisering van de aardgasbaten, in feite de kurk waar de gehele succesformule van het poldermodel op drijft, met ieder jaar weer een miljardenmeevaller. Van der Baan: 'Zoals het nu is gesteld, krijgt het Noorden alleen de restjes die Holland overlaat. Terwijl juist in het Noorden een zware prijs wordt betaald voor die aardgaswinning. De bodem hier verzakt als gevolg van de boringen ieder jaar weer gestaag. In mijn woonplaats Grouw zie je overal zware scheuren in het wegdek en lopen de huizen en boerderijen enorme schade op als gevolg van verzakkingen.’ Vandaar dat de FNP al jaren strijdt voor een schadefonds voor privé-personen die door de boringen zijn gedupeerd. Verleden week zaterdag werd er een speciale vereniging voor die groep opgericht. Binnenkort begint een proefproces tegen de oliemaatschappijen die de gasboringen uitvoeren (zoals Petroland en de door Shell gedomineerde Nam).
Van der Baan: 'Het probleem is wetenschappelijk te bewijzen dat er een relatie bestaat tussen de grondverzakkingen en de boringen. De regering houdt met een pokerface vol dat de verzakkingen het gevolg zijn van de droge zomers, een verklaring die voor de rest niemand serieus neemt. Wetenschappers van de Technische Universiteit in Delft, die dat verband eerder onderzochten, werden op alle mogelijke manieren tegengewerkt door de oliemaatschappijen. Ze mochten domweg hun onderzoeksconclusies niet publiceren. Nu hebben we echter een ingenieur van de TU bereid gevonden om ons te helpen. Die onderzocht in een eerder stadium nota bene zelf in opdracht van de oliemaatschappijen wat de gevolgen waren van de boringen op de bodemgesteldheid. Daar kunnen Shell en de rest toch echt niet onderuit.’
Er gloort kortom een mooie toekomst voor de onafhankelijke republiek Fryslond, zeker als het zo op regionalisme gestelde Europa ook nog een beetje mee wil werken. Van der Baan ziet vooral wat in een referendum naar Schots voorbeeld. De Schotse separatiste Ewing kwam eerder dit jaar al in Friesland langs om uit te leggen hoe men zoiets aanpakt. Van der Baan: 'Het is de enige manier voor het Noorden om te ontsnappen aan de huidige malaise. Anders eindigen we als één groot natuurreservaat en pretpark voor de rest van Nederland.’