…en hij glimlachte vaag zijn stem achterna

Geen stem zo ijl als die van Michael Jackson. Dat bleek ook tijdens het spectaculaire interview vorige week, ter gelegenheid van zijn nieuwe cd. Met een stem zonder persoonlijkheid ging hij ieder direct antwoord uit de weg. Gelukkig zat Lisa Marie Presley er nog bij.
HIStory IS DE TITEL van het nieuwe dubbelalbum van Michael Jackson. Met de nadruk op ‘HIS’. De plaat, wereldwijd gelanceerd onder het motto ‘history begins’, vertelt de geschiedenis van de solocarriere van Michael Jackson. De helft van het dubbelalbum is een selectie van de hits die de popzanger de afgelopen jaren scoorde. En in het boekje bij de cd staan paginalange opsommingen van songs en videoclips die de popster uitbracht. Maar de titel van het album verwijst ook naar de vorige keer dat Michael Jackson het wereldnieuws haalde, toen hij verzeild was geraakt in een seksschandaal.

De titel HIStory suggereert dat na de persmuskieten, de aanklagers en de rechtsprekers, nu Michael Jackson het woord neemt om zijn verhaal te vertellen. In ‘Scream’ verwoordt hij de wanhoop van iemand die slachtoffer is van leugens: 'Stop pressuring me!’ In 'Childhood’ vraagt de ik- figuur om te wachten met oordelen tot je zijn jeugd in beschouwing hebt genomen. Tekeningen van angstige kinderen, waarbij Jackson flarden van de songteksten heeft gekrabbeld, bevestigen het beeld van de zanger die zich diep in de ziel laat kijken.
OOK HET TELEVISIE-interview dat Jackson gaf ter gelegenheid van het verschijnen van HIStory was bedoeld om volledige openheid van zaken te geven. 'Er zijn geen regels vastgesteld, je hebt ons de volledige vrijheid gegeven’, sprak de interviewster plechtig. Om Jackson vervolgens aan een kruisverhoor te onderwerpen waarin alle recente aantijgingen en speculaties voor zijn voeten werden geworpen. Jackson reageerde geschrokken en ongelovig, alsof hij het allemaal voor het eerst hoorde. Met zijn hand op zijn hart en grote onschuldige ogen ontkende hij alles. Het was een verbijsterend spektakel. Het was maar goed dat zijn vrouw Lisa Marie Presley erbij zat, anders was er voor de kijkers geen enkel houvast geweest. Lisa Marie werd kwaad over de vragen, flapte er spontaan van alles uit, viel Jackson in de rede als ze een beter antwoord wist - alles wees erop dat er leven bruist achter dat onwezenlijke droomgezicht van de jonge Presley. Haar stem is de uitdrukking van een krachtige persoonlijkheid die door het Elvis-masker heen breekt en alle projecties van zich afschudt.{ En persoonlijkheid, dat was precies wat er aan ontbrak bij haar beide gesprekspartners.{ De interviewster zat daar niet voor zichzelf, maar namens de hele wereld. 'De mensen willen weten… Er wordt gezegd… Ik moet je dit dus vragen…’ Zij sprak met de stem van het miljoenenkoppige monster dat het publiek heet.
En Michael Jackson? Die sprak met zijn gouden stem, die zich loszong van zijn fysieke aanwezigheid. Zijn heldere, zoete stem die iedere willekeurige situatie verandert in een scene uit een musical. Een stem die een onuitwisbare indruk maakt in klank en melodie, maar die te ijl is om de eventuele inhoud van woorden over te dragen. Wat me is bijgebleven van de antwoorden die Michael Jackson gaf, is de manier waarop hij zich terugtrok als de interviewster hem met aantijgingen bestookte. 'Dat ben ik niet’, zei hij zacht en hij glimlachte vaag zijn stem achterna.
Het is Michael Jacksons eigen stem die hem het vertellen van zijn verhaal onmogelijk maakt. 'All this confusion really makes you wanna scream’, zingt hij in 'Scream’, het openingsnummer van HIStory dat ook als eerste op videoclip is verschenen. Als een soulzanger wil hij het uitschreeuwen van pijn, wanhoop en onmacht, maar hij doet het niet. De schreeuw in 'Scream’ klinkt gesmoord. In de clip zie je dat deze schreeuw iets buiten de zanger breekt, een kader waarin hij gevangen zit. Zoals Michael Jackson wel vaker in filmpjes glas versplintert met zijn stem, een straatlantaren bijvoorbeeld in een Pepsi-reclame. Binnen in de zanger breekt er niets. Zijn stem lijkt nauwelijks verankerd in zijn lichaam. Als hij zingt doet hij verwoede pogingen om zijn lichaam en zijn stem bij elkaar te brengen.
Er is geen zanger die de woorden van zijn songteksten zo consequent omlijst met gezucht en gekreun, met schrille kreetjes of ritmisch gehijg. Maar die geluiden liggen niet vanzelfsprekend in het verlengde van Jacksons zangstem, zoals dat bij Prince het geval is, of bij James Brown. Bij Michael Jackson klinken die bijgeluiden altijd geforceerd. Alsof hij met zijn lichaam probeert zijn ijle stemgeluid te verzwaren. Het gretige gebaar waarmee Jackson tijdens het zingen in zijn kruis grijpt, moeten we ook interpreteren binnen dit streven. Het geluid komt daar niet vandaan, hij probeert het daar juist naar toe te sturen. In de hoop dat zijn maagdelijke stem een klein beetje seksuele spanning meekrijgt.
Maar Michael Jackson is overtuigender als hij de tegenovergestelde weg bewandelt en probeert zijn lichaam en zijn stem tot een eenheid te smeden. Met zijn perfecte moonwalk is hij in staat zijn lichaam net zo ijl te maken als zijn stemgeluid. In zijn videoclips komt hij het meeste tot z'n recht in zo'n verdwijntruc als in 'Dangerous’, waar hij, razendsnel draaiend, verandert in een handvol glinsterend zand. In de clip bij 'Speeddemon’ verandert hij in een glanzende motor, in een ander filmpje is hij zo'n 'transformer’, een robot-achtig (speelgoed)wezen dat verschillende verschijningsvormen heeft. Prachtig is Jackson ook in de clip bij 'Billie Jean’, waarin zijn voetstappen de stoeptegels goud doet oplichten, alsof hij Koning Midas is. En in 'Black or White’ danst Jackson met de snelheid van het licht over de hele wereld, en als hij zich uiteindelijk heeft weggedanst, nemen kinderen van allerlei kleuren zijn plek in en spreken met zijn stem.
HET IS VEELZEGGEND dat de rap in dat nummer niet door Jackson zelf wordt gedaan. Voor de raps op zijn platen schakelt Jackson altijd gastsprekers in. Rappen is een directe uiting van wat er leeft in het innerlijk van een zanger. De rapper zet zichzelf zwaar neer, en neemt stelling. Als Public Enemy rapt over 'history, not his story’, dan is dat een politiek statement waarmee de zwarte luisteraars worden opgeroepen hun versie van de geschiedenis te plaatsen tegenover die van de blanke geschiedschrijver. Die politieke lading verliest het woord onmiddellijk als het wordt uitgesproken door Michael Jackson. 'Everyday create your history’, zingt hij in het zoete titelnummer van HIStory tegen soldaten en kinderen. Met politiek heeft het allemaal niets te maken, Michael Jackson houdt zich immers bezig met grotere zaken, zoals de pijn van de aarde, het lot van alle kinderen en het verbeelden van het geloof in een sprookjesachtige onschuld.
Met grote verbaasde ogen reageerde hij dan ook in het tv-interview op de term 'fascistisch’ die critici hadden gebruikt om zijn promotiefilm voor HIStory te omschrijven. In dit filmpje loopt Jackson als een militaire leider voor een gigantische legerparade. Letterlijke Leni Riefenstahl-citaten komen eraan te pas, en er wordt een standbeeld voor deze Jackson opgericht waarbij het Vrijheidsbeeld zou verschrompelen. 'Dat ben ik niet’, zingt Michael Jackson zacht. Niet fascistisch, leek hij te bedoelen, maar ook: ik ben niet dat beeld in het filmpje.
Hoe meer hij zich tijdens het interview terugtrok, hoe grimmiger het monster werd dat tegenover hem zat. Dat is wat er bij Michael eigenlijk altijd gebeurt. In tegenstelling tot Lisa Marie biedt hij zich aan als projectiescherm, als spiegel voor de wereld. (Liet hij in de clip bij 'Man in the Mirror’ niet enkel beelden zien van het wereldnieuws? En bestond het filmpje bij 'Leave Me Alone’ niet uit een enorme Michael Jackson-pop die omgebouwd was tot kermisattractie?)
Het ongemakkelijke gevoel dat je bekruipt als je HIStory gebruikt om te zoeken naar antwoorden op de controverse rond zijn persoon, heeft te maken met die spiegelfunctie die Michael Jackson op zich neemt. Hij geeft namelijk helemaal geen opening van zaken. Hij laat alleen maar zien wat we willen zien.