Kunst: Metahaven en vorm als functie

En opeens verschijnt er een schattig poesje

Het Nederlandse ontwerperscollectief Metahaven predikt een media-geletterdheid die door machtssystemen, propaganda en clickbait-nieuws weet heen te prikken. Hun boodschap zit daarbij altijd verstopt in de vorm.

Metahaven, Captives of the Cloud: Scanlation, 2013 © Met dank aan Metahaven

‘We don’t even know if this is real’, verzucht Frank Underwood, gespeeld door Kevin Spacey, halverwege het vijfde seizoen van de Netflix-serie House of Cards. De president zit in de bunker van het Witte Huis omdat er een vrachtwagen met radioactief materiaal onderweg zou zijn naar Washington voor een aanslag. Heeft de door en door corrupte Underwood dit zelf in scène gezet? Een van zijn handlangers? Zijn vrouw? Ensceneert een van zijn vele vijanden de dreiging als afleiding? Wat gebeurt er wél, en waar? De fictieve president is de controle kwijt; Kevin Spacey in werkelijkheid inmiddels ook.

Voor het Nederlandse ontwerperscollectief Metahaven was die mist rond de schaduwkanten van het internet, propaganda en wereldmacht al sinds de oprichting in 2007 een van de belangrijkste onderwerpen. Nu heeft Metahaven een overzichtstentoonstelling, in het Amsterdamse Stedelijk Museum, parallel aan een tentoonstelling in Londen.

De tentoonstelling in het Stedelijk begint concreet, met een ruimte vol banieren in de vorm van zijden sjaals, vastgemaakt aan hekwerk. Sjaals bedrukt met een uitvoerige uitleg in stripvorm over het ontstaan van het begrip ‘cloud’ en de risico’s van het gebruik ervan, of met moeilijk te definiëren logo’s en begrippen. Grafisch ontwerpers zijn meestal bezig met de vormgeving van inhoud die anderen maken; Metahaven bepaalt zelf de boodschap. In dit geval een boodschap over propaganda en computernetwerken, multinationals en wereldmacht. Uitgestrooid over banieren, op posters en de laatste tijd vooral in films met een vormgeving die bewust gebruik maakt van clichés. Soms zo gelaagd dat je je als kijker afvraagt of iemand het wél kan volgen. En dan verschijnt er opeens een schattig poesje op het scherm.

Het collectief Metahaven bestaat uit Vinca Kruk (Leiden, 1980) en Daniel van der Velden (Rotterdam, 1971) en een aantal los-vaste medewerkers. Ook buiten het werk zijn die twee samen, maar ze waken ervoor omschreven te worden als ‘designduo’ of ‘koppel’, benadrukt de catalogus bij de tentoonstelling. Die is ook gemaakt door Metahaven: het lijkt een luchtige glossy, maar is met 160 pagina’s interviews dóór Metahaven met kunstenaars, schrijvers, denkers met wie ze samenwerken, essays, playlists en filmscripts een indrukwekkende publicatie.

De naam Metahaven is ontstaan tijdens hun eerste samenwerking. Ze deden onderzoek naar Sealand, een eiland voor de kust van Suffolk buiten territoriale wateren, afgescheiden van het Verenigd Koninkrijk in 1967 op initiatief van een radiopiraat. Van der Velden maakte met Kruk online ‘identiteitspapieren’ voor de voormalige luchtafweertoren: ontwerpen voor postzegels, munten, heraldiek, deels gebaseerd op resultaten van zoekopdrachten naar Sealand. Internet was toen al essentieel voor de ontwerpers. Computerservers op dat eiland liggen buiten de jurisdictie van de regering, en daardoor werd het al snel een verzamelplaats voor de opslag van data die normaal gesproken strafbaar zijn: kinderporno, terroristische chatsessies maar ook andere informatie die onder de radar moet blijven. Aantrekkelijk dus voor klokkenluiders, activisten en mensen die data willen lekken. Zo’n plaats wordt ook wel een datahaven genoemd. Kruk en Van der Velden werden Metahaven.

In april 2010 publiceerde platform WikiLeaks de vertrouwelijke militaire gegevens die de Amerikaanse soldaat Bradley (inmiddels Chelsea) Manning had weten te lekken. Mannings methode: herschrijfbare cd’s met muziek van Lady Gaga erop meenemen naar de computerruimte, en net doen alsof de muziek op de koptelefoon te horen was terwijl de data over de muziek werden geschreven. In juni van dat jaar nam Metahaven contact op met WikiLeaks-voorman Julian Assange, met het voorstel om mee te werken aan de visuele kant van de leksite. Begin 2011, Assange was inmiddels overal in het nieuws, kwam Metahaven met een nieuwe strategie: ze verkochten tastbare objecten, merchandise.

De mensheid dwaalt zoekend door het landschap, onzeker over haar toekomst

Die WikiLeaks-T-shirts hangen in het Stedelijk, ze zijn saai grijs en zien er met de knullig golvende zwarte letters goedkoop uit. Metahavens strategie bij de vormgeving, toen en nu nog steeds, is de bewuste keus voor het banale. Geen strakke huisstijl maar juist de meest uitgekauwde lettertypes, de simpelste Word-Art-effecten, de clichés van de kant-en-klare olijke icoontjes die ons continu vergezellen en rondleiden in onze digitale werkelijkheid zonder dat we ze opmerken. Als de pratende paperclip uit MS Office nog zou bestaan, zou Metahaven hem gebruiken.

Sinds 2013 maakt het collectief voornamelijk films, die ook in het Stedelijk op de voorgrond staan: na de eerste zaal met de banieren, posters en T-shirts zijn er drie lange films te zien en één installatie, alles bij elkaar genoeg voor meer dan drie uur kijken. Intensief kijken, het is wat veel om het in één bezoek allemaal te bevatten. En dan is de film Possessed (zestig minuten), een film over onze schermverslaving die ze samen met Rob Schröder maakten en die vorig jaar in première ging, er niet eens te zien. Het is de vraag of een museumtentoonstelling nog wel de beste vorm is voor Metahaven. In het museum val je steeds midden in het verhaal, het was misschien handiger geweest om vaste starttijden te hanteren om ten minste een beetje grip te krijgen op de complexe materie. Nog steeds zijn de ontwerpers liefhebbers van meta en van tongue in cheek. Van meerdere schermen, meerdere perspectieven. Metahaven serveert helicopter views van ons door technologie en informatiestromen gefragmenteerde brein, ‘the thickness of the now’ noemen ze het. Dat klinkt ingewikkeld, en dat is het vaak ook.

Metahaven, The Sprawl (Propaganda about Propaganda), still, 2015 © Met dank aan Metahaven

In de eerste filmzaal draait The Sprawl (Propaganda about Propaganda) uit 2015, op vier losse schermen. Nooit tonen alle vier de schermen hetzelfde punt in de film; het geluid is leidend. The Sprawl – letterlijk ‘de vormeloze massa’ – is een compilatie van fragmenten met nieuwsberichten, interviews en voorgelezen teksten. Een stapeling: het telefoongesprek van de Russische militairen de dag na de aanslag over de buk-raket uit 2014 rond MH17, overpeinzingen over de rol van de cloud bij dashcambeelden op z’n kop, beelden van Russia Today, een hoorzitting met Liz Wahl, de presentatrice van het Amerikaans-Russische nieuwsstation die na de inval in Oekraïne live ontslag nam, M&M’s etende IS-mensen, schrijfster Maryam Ghoravi die wijst op de groeiende rol van omcirkelingen, aanwijzingen ín videofragmenten, een interview van de Russische tv over de Krim waarbij de kantoorplant een cirkeltje krijgt.

Dat wat al die beeldsplinters met elkaar verbindt is de vormgeving. Links en rechts verschijnen gekleurde blokjes in beeld, als chatvensters. Er plopt een pijl in beeld, die naar rechtsonder wijst – er is iets te downloaden, lijkt het. Strepen aan de onderkant maken de indruk aan te geven hoe lang het nog duurt. Wachtwoordpuntjes. Law & Order-letters, van die tv-serie, schuiven langs om een nieuw hoofdstuk in te leiden. Wie denkt dat er ook echt orde is, dat er een logica zit in de vertelstructuur, komt online bedrogen uit. Op sprawl.space heeft Metahaven de fragmenten naar ons aller inzicht geordend: op volgorde van populariteit bij YouTube.

In de volgende zaal opent de film Information Skies met de tekst: ‘Something happened this morning on our way to work. It began raining facts from the ceiling. (…) We stopped, searched for parts of that bursted bubble.’ De tekst wordt voorgelezen in het Hongaars. Al is de basistaal en ondertiteling bij Metahaven altijd Engels, uitgesproken wordt het niet. We zien twee jonge mensen die met een VR-bril op in een boslandschap staan. De stap van de online-wereld naar poëzie, twee werelden die zo onmetelijk ver uit elkaar liggen, was voor Metahaven vanzelfsprekend. Juist met de openheid van poëzie, als tegenhanger van de binaire feiten, lijkt het collectief een middel te hebben gevonden om de ongrijpbaarheid van de zogenaamde werkelijkheid duidelijk te maken.

Dat het daardoor ook voor de kijker extra mysterieus wordt, met (vooral) Russische poëzie vertaald naar het Engels in ondertitels zonder directe bronvermelding, mag dan allemaal bij het grotere concept horen als metafoor voor de ongrijpbaarheid; soms wordt het voor gewone stervelingen simpelweg te vaag.

De filmbeelden van de bossen en meren, die vooral in de laatste film Eurasia (2018) veel opduiken, zijn duidelijk geïnspireerd door het werk van Andrei Tarkovsky. Dat zijn bekendste film Stalker juist nu gerestaureerd is en de afgelopen maanden in de bioscopen te zien was, zal voor Metahaven geen toeval zijn geweest. Net als bij Stalker dwaalt de mensheid zoekend door het landschap, onzeker over haar toekomst.

Metahaven verstopt de boodschap tussen de beelden en teksten, in de vorm – het zijn per slot van rekening van huis uit vormgevers. Soms is dat nog redelijk te volgen, zoals bij de film Possessed, waarin één thema, onze obsessie met het beeldscherm, de film bepaalt; in andere gevallen is het moeilijker te volgen.

Tijdens het IMPAKT Festival in Utrecht, afgelopen oktober, gaf Metahaven een korte presentatie voor een uitverkochte zaal. Ze doen het niet zo vaak meer, spreken voor publiek, vertelde Van der Velden, het kostte te veel tijd, ze hebben het druk. Metahaven sprak over ‘an exit’, de mogelijkheid je af te keren van de lawine van ‘super structures’, al die lagen digitale informatie en clickbait-nieuws. Hilariteit rond een fragment van Russia Today waarin de twee verdachten van de zenuwgasaanslag in Salisbury in maart 2018, twee stevige Russen, verklaarden dat ze als goede vrienden op vakantie waren in de Engelse stad, en oprecht geïnteresseerd waren in de kathedraal, met de torenspits van 123 meter. Media-geletterdheid, het doorzien van ‘deep fake’ en ‘real world forgeries’ is de opdracht voor de toekomst, aldus Metahaven.

Hillary Clinton verloor de verkiezingen mede dankzij een publicatie van WikiLeaks. De zorg van Metahaven over onbegrip van de hedendaagse media en datastromen, niet alleen van die van gisteren maar ook die van vandaag, lijkt gegrond. In de jaren zeventig waren het de marxistisch geïnspireerde sociologen van de Visuelle Kommunikation die studenten probeerden te beschermen tegen de kapitalistische reclametechnieken. Activisten zijn de leden van Metahaven niet meer, bekent Van der Velden in Utrecht. Ze waren het, maar het hielp niet. De ommezwaai naar de esthetische verleiding, naar de vorm, is niet overal goed te volgen. Maar het is blijkbaar de enige vorm waarin Metahaven zichzelf herkent.


Metahaven: EARTH is t/m 24 februari te zien in het Stedelijk Museum