Engagement

Amper bekomen van zijn uitverkiezing door de Zweedse Academie belegde Nobelprijswinnaar Günter Grass een persconferentie en maakte direct van de gelegenheid gebruik de Duitsers weer eens wat wijze raad te geven. ‘We hebben onze geschiedenis en daarmee moeten we leven’, waarschuwde hij. Mild oordeelde hij over de naoorlogse generatie: onschuldig, ‘maar’ - en hier moet een vinger zijn geheven - ‘zij heeft wel de taak te zorgen dat het verleden zich niet herhaalt’.Logisch dat die naoorlogse generatie hem een ouwe zeur vindt.

Had die man geen Nobelprijs voor politiek, voor de vrede desnoods, kunnen krijgen? Sinds hij in 1957 zijn meesterwerk Die Blechtrommel schreef, werden bijna al zijn volgende boeken door de literaire kritiek neergesabeld.
Twee romans geleden nog liet de literaire mastodont Marcel Reich-Ranicki zich op het omslag van Der Spiegel afbeelden terwijl hij het boek in tweeën scheurde.
Nee, deze prijs is een statement: literatuur is geen elitair geneuzel maar de schrijver die het langst en het hardst roept wat er fout is in de wereld, is het kansrijkst. De Zweedse Academie waardeert Grass om zijn ‘onbuigzame en vaak impopulaire engagement’.Hoe kon het ook anders met de laatste Nobelprijs van deze eeuw: hij wordt toegekend aan iemand die almaar bezig is te waarschuwen voor het Vierde Rijk.Wéér is de Tweede Wereldoorlog maat aller dingen.
Opvallend aan de Nobelprijs voor literatuur blijft dat de factor engagement sterk bepalend is voor de uitslag. Het is een literatuuropvatting, maar helaas heeft de Nobelprijsjury een nogal simpele invulling van het begrip engagement, want kwalificaties als 'onbuigzaam’ en 'impopulair’ veronderstellen dat ze is afgegaan op de posities die Grass de afgelopen decennia koos. Hij moest wel, Günter Grass. In Duitsland walste de geschiedenis de afgelopen eeuw van links naar rechts door de straten. En sinds de historische avantgarde aan het begin van de eeuw de kunst uit haar ivoren toren rukte, is elke actie van een schrijver of schilder geëngageerd. Dus toen in april 1919 Berlijn na het Spartakistenoproer in chaos verkeerde, klom de dadaïst Johannes Baader naar het koor van de Dom en riep: 'Jezus ist Wurst!’
In Holland ging het iets rustiger toe. Menno ter Braak engageerde zich onder het bedaagde motto: 'Men doet mee, of men wil of niet!’ De politiek verachten stond voor Ter Braak gelijk aan struisvogelpolitiek.Ook niet-kiezen is een keuze, zei Jean Paul Sartre op zijn beurt.
Na de Tweede Wereldoorlog waren de schrijvers pas goed losgebarsten. Ze werden leidende intellectuelen die poogden het lijden van de mensheid te verlichten. Het maatschappelijk debat was er ook naar. Steeds was het simpel partij kiezen: voor óf tegen. Günter Grass verliet de rooms-katholieke kerk vanwege haar abortusstandpunt. Hij was tegen kernwapens. Trok partij voor de SPD, was daarna weer tegen. Steeds ging het om heldere kwesties die hem als Duits ingezetene moeilijk konden ontgaan, zoals de bouw van de Muur en ook de hereniging waar hij zich, tegen de stroom in, kritisch over uitliet.
En hier te lande? In Holland zag Gerard Reve zijn collega 'de gemotoriseerde relletjesvoyeur’ Harry Mulisch in een open sportwagen klimmen om van veilige afstand de rellen rond het Lieverdje te verslaan. De omstandigheden waren iets minder dwingend. Toen en nu. 'Waar denk jij aan bij het woord engagement?’ vroeg Joost Niemöller in 1988 aan Joost Zwagerman. 'Geëngageerd zijn in Nederland’, antwoordde die, 'dat is echt belachelijk.
Want de grote ideologieën liepen op hun laatste benen, God was doodverklaard, de kritische intellectuelen hadden zich met de natie verzoend en de politieke discussie ging minder over de toekomst van het socialisme dan over de toekomst van de luchthaven Schiphol. Of zoals Grass op zijn persconferentie verzuchtte: 'Een visie of een concrete utopie, die is er niet meer.’ Hij kan dat als kunstenaar, als romanticus betreuren. Niets aan te doen. Hij was een kind van zijn tijd, toen er actie moest worden gevoerd tegen de versteende structuren van zijn land. Nu is hij het kind van een tijd waarin er voor die grote hartstochten weinig plaats meer is.