‹Thirteen›: Waarom is de puberwereld zo boeiend?

Engelen met piercings

De film ‹Thirteen› heeft in Amerika en Groot-Brittannië een discussie ontketend over de destructieve neigingen van tienermeisjes. De vraag rijst: waarom is de puberwereld zo boeiend?

De zon schijnt. Een panfluit klinkt. De sfeer is loom. De leerlingen van het Appleyard College, een opvoedkundig instituut voor jonge vrouwen in Victoria, Australië, hebben vrij. In hun kamers doen ze dingen die tienermeisjes aan het begin van de nieuwe eeuw doen: gekleed in lange jurken van witte kant reciteren ze liefdespoëzie, wassen ze in gedachten verzonken hun gezicht in met rozen gevulde waterkommen, fluisteren ze elkaar iets in het oor, drogen ze bloemen, borstelen ze elkaars haar, lachen ze geheimzinnig achter hun handen, of staren ze dromerig in het niets. Dan maken ze zich gereed voor een middaguitstapje, naar de oude vulkaanrots bij Hanging Rock.

Wat er vervolgens gebeurt op die dag, 14 februari 1900, Valentijnsdag, is het onderwerp van Peter Weirs film Picnic at Hanging Rock, uit 1975, naar de gelijknamige roman van Joan Lindsay. Tijdens het uitstapje verdwijnen vier meisjes die de omgeving van de rots aan het verkennen waren. Twee van hen en een lerares zullen nooit meer terugkeren. Ook ontbreekt ieder spoor van hun lichamen. Zijn ze verkracht en vermoord door twee jongens die in de nabije omgeving waren gesignaleerd? Zijn ze ten prooi gevallen aan natuurgeesten van aboriginal-komaf? Of zijn ze «alleen maar» per ongeluk in een scheur in de rotswand gestort?

Het mysterie van Hanging Rock is inmiddels deel van de Australische plattelandse mythologie. Sommigen beweren dat het incident waar gebeurd is, maar daar zijn nooit bewijzen voor gevonden. Het heeft ook een meer relevante betekenis: de gebeurtenissen bij Hanging Rock symboliseren vooral de vreemde wereld van het tienermeisje. Binnen de Victoriaanse werkelijkheid van het Appleyard College overheersen seksuele repressie, ontdekking én hysterie. Maar tegelijkertijd zijn de meisjes speels; ze zijn het toonbeeld van onschuld. Dat het mysterie in de film nooit wordt opgelost, is juist het punt: wie kent de diepere zielenroerselen van het tienermeisje?

Het verhaal van Hanging Rock speelt zich af aan het begin van de vorige eeuw, maar het thema is nu actueler dan ooit. In de jaren negentig constateerde de Amerikaanse psycholoog Mary Pipher dat moderne tienermeisjes moeilijker dan voorheen de puberteit doorstaan. Alarmerend vond ze de hoeveelheid meisjes met problemen als anorexia, zelfverminking, zelfmoordneigingen, onbeheerste seksuele promiscuïteit en drugsmisbruik. Vaak waren ze slachtoffer van seksueel misbruik. In haar boek, treffend getiteld Reviving Ophelia (1994), zoekt Pipher de antwoorden onder meer in de tijdgeest. Tienermeisjes groeien vandaag de dag op in een wereld die meer gevaarlijk, geseksualiseerd en doordrenkt met media is dan vroeger. Ze staan onder enorme druk om mooi en geraffineerd te zijn, wat inhoudt dat ze drugs moeten gebruiken en seksueel actief moeten zijn. Conclusie: de moderne westerse cultuur is gif voor tienermeisjes.

In het licht van Piphers analyse is het interessant dat diezelfde door haar bekritiseerde cultuur in staat is tot reflectie en zelfonderzoek. Dat zit zo: Piphers boek duikt op op een «literatuurlijst» die bijgeleverd wordt bij een nieuwe Amerikaanse film over de problematiek rond het tienermeisje, Thirteen. De film is gebaseerd op een script dat de jonge regisseur Catherine Hardwicke samen schreef met een van de hoofdrolspelers, de dertienjarige Nicci Reed. Thirteen heeft veel ophef veroorzaakt, eerst om de juiste redenen — als film op het Sundance Film Festival — maar daarna als hype in de dikwijls conservatieve Amerikaanse en Britse pers. Tekenend hiervoor zijn opschriften als: «Gepiercet, wreed en gemeen: de tienerfilm die Amerika shockeerde» in The Observer en: «Een tierende, in hormonen gedrenkte achtbaanrit» in The Guardian.

Vooral de bijzondere productiegeschiedenis was olie op het vuur. Hardwicke kende Nicci Reed al sinds haar vijfde jaar. De regisseur had namelijk een verhouding met de vader van het meisje. Toen Nicci dertien werd, bemerkte Hardwicke een dramatische verandering in haar karakter. Opeens was alle spontaniteit weg. Ze gedroeg zich vijandig jegens volwassenen en besteedde uren aan haar uiterlijk, alsof ze zich gereedmaakte voor een rol een film.

Ironischerwijs gebeurde dat ook. Nicci Reed speelt de rol van de duivelse Evie die in Thirteen een engelachtige vriendin, Tracy (Evan Rachel Wood), verleidt om zo ongeveer alles te doen wat God en haar moeder verboden hebben: drinken, roken, snuiven en jongens seksueel bedienen. De verandering in Tracy’s karakter is pijnlijk en verontrustend. Gisteren, verzucht haar sexy moeder Melanie (Holly Hunter), speelde ze nog met Barbies!

Tracy’s transformatie van schattig kind naar geheimzinnige «meisjesvrouw» is terug te vinden in de definitie van het tienermeisje van psycholoog Mary Pipher: het zelf van een tienermeisje verdwijnt tijdens de vroege puberteit, als een vliegtuig in de Bermudadriehoek. Niet alleen daalt het IQ, meisjes verliezen ook hun geestelijke weerbaarheid en optimisme over het leven. Ze zijn minder nieuwsgierig en minder geneigd om risico’s aan te gaan. Ze raken hun jongensachtige speelsheid kwijt en worden meer zelfkritisch en depressief. Ze zijn extreem ontevreden over hun lichaam. Opvallend is dat ze zich wel degelijk bewust zijn van datgene wat er met ze gebeurt. Tegenover Pipher vertelde een meisje: «Alles wat goed in mij was, ging dood.»

Neem Carrie. Als ze na gymles voor het eerst menstrueert, klinkt het hoongelach van haar schoolvriendinnen. Maar in Brian de Palma’s film van dezelfde naam, naar de roman van Stephen King, is deze vernedering niet de aanleiding voor de wraak die Carrie later zal nemen. Veel meer bepalend zijn haar nieuwe, bovennatuurlijke krachten. Ze is haar onschuld kwijt, en als vrouw kent ze geen genade meer.

Het tienermeisje als horrorheldin keert behalve in Carrie tevens terug in The Exorcist van William Friedkin. Want wat is al dat gedoe met het meisjesmonster Megan («Fuck me, Jesus!») anders dan het verhaal van een puber die seksueel volwassen is geworden? Subtieler gaat het eraan toe in Heavenly Creatures (1994) van Peter Jackson, waarin twee meisjes de moeder van een van hen vermoorden om de fantasiewereld, die zij samen hebben ontdekt, te beschermen.

Ook in Picnic at Hanging Rock is sprake van een geheime wereld. Terwijl de meisjes van het opleidingsinstituut bij Hanging Rock picknicken, is het Miranda die een mysterieuze metamorfose ondergaat. Als een Romantische heldin wordt ze één met de natuur. Ze schrikt geen moment terug voor de giftige slangen en mieren die in het gras krioelen. Tegen theetijd pakt ze een mes — zo’n mes dat slechts in een slasher-film thuishoort — en klooft de choco lade cake. Ze lacht betekenisvol. Ze is als een geest. Wanneer ze drie vriendinnen uitnodigen om de vulkaanrots te verkennen, heeft ze iets efemeers: ze zweeft over beekjes en tussen rotsen door tot bij haar eigen, vreemde wereld. Dan verdwijnt ze. Haar vriendin Sarah zei het al: «Je bent net een engel van Botticelli…»

Misschien is dat de sleutel. In de schilderijen van Sandro Botticelli zijn vreemde vrouwen vaak engelen die fungeren als brug tussen God en de mens. Op Mystical Nativity (1501) bijvoorbeeld houden de engelenvrouwen in een kring elkaars handen vast, hun gezichten naar boven gericht, naar waar het licht vandaan komt. Deze engelen zijn te beschouwen als maagden, net als Maria, die in de stal beneden het kind in haar armen koestert. Ze zijn niet sekseloos; ze zijn overduidelijk vrouwelijk. Het zijn eerder geïdealiseerde wezens, omgeven door een schijnsel van licht. Van hen is een andere meisjesengel afgeleid: Juliet (Clare Danes) in Baz Luhrmans Romeo & Juliet, die dromerig naar de sterren staart terwijl Romeo (Leonardo DiCaprio) zich stoned een weg baant naar haar balkon.

De droom eindigt voor meisjes als Carrie, Miranda en Juliet. Dan veranderen ze in symbolisch al dan niet moordende, zelfdestructieve wezens die met een frons tussen de ogen het einde van de onschuld tegemoet zien.

Therese, een van de vier Lisbon-zusters in de film The Virgin Suicides (1999) van Sofia Coppola, ligt in het ziekenhuis na een zelfmoordpoging. Een arts onderzoekt haar.

Arts: «Wat doe je hier? Je bent niet eens oud genoeg om te weten hoe erg het leven kan zijn.»

Therese Lisbon (13): «Het is evident, dokter, dat u nog nooit een dertienjarig meisje was.»

Een doorzetter is ze. Wanneer ze weer thuis is, zal ze succesvol zijn met haar tweede poging.

Regisseur Coppola refereert veelvuldig aan Picnic at Hanging Rock, bijvoorbeeld door dezelfde David Hamilton-achtige droomsfeer te creëren als in Peter Weirs film. Ook de witte Victoriaanse jurken die de tirannieke moeder van de meisjes maakt als zij eindelijk met de jongens naar de dans mogen, komen regelrecht uit Hanging Rock. En de belangrijkste connectie: in beide films komen wij nooit te weten wat precies de aanleiding voor de dood van de meisjes is. Een van de jongens die verliefd zijn op de Lisbon-zusjes stelt: zelfs al lezen we hun dagboeken, dan nog weten zij alles over ons — terwijl wij nog niet eens kunnen beginnen ze te doorgronden.

Het liedje Gotta Strange Magic van Electric Light Orchestra klinkt op de geluidsband van Virgin Suicides. Maar wat de betovering van tienermeisjes precies inhoudt, daar komen wij nooit achter. En dat is maar goed ook. Juist het mysterie maakt deze verhalen over de vreemde engelen met piercings zo verlokkelijk.

Het geheimzinnige heeft evenwel iets tragisch. Wie het einde van Thirteen kan doorstaan zonder tranen op de wangen moet sterk zijn. De hippieachtige Melanie ontdekt verse littekens op de binnenarm van haar dochter Tracy. Stelselmatig heeft het meisje zichzelf bewerkt met een nagelschaartje en een scheermesje. In de gang van haar ouderlijk huis breekt ze en zakt huilend in elkaar. Opeens is ze niet meer het stoere, superseksuele wezen met de gepiercete tong en navel en gekleed in strakke jeans. In de ogen van Melanie, en in die van de kijker, is ze een onzeker meisje dat ooit met een speentje in haar mond liedjes zong, kleurplaten maakte en met Barbies speelde. Opeens is het kind van vroeger er weer. En ze lijdt. Dan pakt de moeder de arm van het kind. Ze kust het opgedroogde bloed.

Thirteen is begin volgend jaar in Nederland te zien. De andere genoemde films zijn op dvd verkrijgbaar