Enkele reis Europa

Een volk dat het juk van de dictatuur afschudt: altijd weer een groots historisch drama. Wat we de afgelopen weken zich op het Tahrirplein hebben zien afspelen, doet denken aan november 1989, de val van de Berlijnse Muur.

Daar was toen ook een geknecht volk bezig zichzelf te bevrijden. Van minuut tot minuut op de televisie te volgen. Niet alleen de Muur werd voor onze ogen gesloopt; daarachter was het sovjetrijk bezig in elkaar te storten. Zijn er verder nog parallellen tussen het Berlijn van toen en het Caïro van nu te ontdekken? Optimisten zien hier een nieuw begin van de lang verwachte Arabische omwenteling. Het is een paar weken geleden in Tunesië begonnen. Dictator verjaagd, volk aan de macht. Nu is het ook de Egyptenaren gelukt. In Jemen broeit het al langer. Na de mislukte revolte van 2009 begint de massa in Teheran weer actief te worden. Ook in Algerije wordt de onrust zichtbaar. Ons hype-gevoelige publiek ziet de Arabische bevrijding naderen.

Wat moeten we daarvan denken? Dat weten we niet. In Egypte is voorlopig het leger de baas. Wie zijn het leger? Wat willen ze? Dat weten we ook niet. Dertig jaar is dictator Moebarak een relatief betrouwbare bondgenoot van Amerika en een aanvaardbare buur van Israël geweest, de laatste tijd voor een bedrag van anderhalf miljard dollar per jaar. Het leger zal deze subsidie graag willen handhaven, waaruit zou kunnen volgen dat Washington zijn kaarten op de generaals blijft zetten, met andere woorden hun steun of welwillendheid blijft kopen. Maar aan de andere kant heeft ‘het volk’ nu voor het eerst zijn macht laten zien. Hoe sterk zal het over een paar maanden nog zijn, als de euforie voorbij is? Wij in het Westen denken dat de revolutie zich mede heeft kunnen voltrekken dankzij de invloed van de 'sociale media’ en het onafhankelijke televisiestation Al Jazeera. Maar evengoed is het mogelijk dat we rekening moeten houden met tegenkrachten. In een betrekkelijk machtsvacuüm zal de Moslimbroederschap misschien nieuwe kansen zien. Hoe fundamentalistisch is deze organisatie? Dat zal ook nog moeten blijken. Misschien weten ze het daar zelf nog niet.

Maar bij al deze onzekerheden blijven er een paar vaste punten. De Arabische volken zijn bezig zich in versneld tempo te emanciperen. De proletariërs verenigen zich. Maar vergelijk deze verworpenen niet met het proletariaat van 1917 dat een einde maakte aan de heerschappij van de tsaren. Hier is geen betrekkelijk klein gezelschap dat een vastberaden leiderschap uitoefent, geen organisatie van stoottroepen die gereed staat de strategische punten te bezetten. In de Arabische wereld zijn alleen de verarmde en de politiek stuurloze massa’s, voorzover ze niet worden geleid door een geestelijkheid die in de moderne wereld niet anders kan figureren dan als een collectie van achterlijke dwaallichten. En verder worden die massa’s nog altijd met succes onder de duim gehouden door dictators met hun geheime politie. Behalve nu in Tunesië en Egypte. Maar in Saoedi-Arabië hoort het koningshuis nog altijd tot onze beste vrienden. Wegens de olie.

Wat kan het Westen doen? Militair ingrijpen is uitgesloten. Nadat George W. Bush en zijn neoconservatieven via de inval in Irak het Midden-Oosten tot een regio van democratieën hadden willen omtoveren, is de militaire oplossing niet meer mogelijk. Ook de publieke opinie in het Westen wil, met Irak als failed state en de oorlog in Afghanistan nog in volle gang, voor geen prijs de derde oorlog. Een behoedzame begeleiding van het democratiseringsproces is de enige oplossing. Maar hoe? Daarmee hebben we in ons deel van de wereld geen enkele ervaring en het ontbreekt ons aan gesprekspartners.

Grijpt de Arabische omwenteling verder om zich heen en blijft het Westen feitelijk verlamd in de radeloosheid die onze politiek nu kenmerkt, dan zullen we rekening moeten houden met een andere wending. Een natie in staat van omwenteling is economisch improductief, organisatorisch min of meer een chaos en daardoor een samenleving in staat van toenemende verpaupering. Van Twitter, Hyves, Facebook en YouTube kun je niet eten. De energieksten nemen het eerst de vlucht. Dat stadium is nu in Tunesië bereikt. De Italiaanse eilandjes Pantelleria en Lampedusa, halverwege tussen Tunesië en Sicilië, verwerken op het ogenblik de eerste golf vluchtelingen. Is dat een voorhoede? Moeten we er rekening mee houden dat ze binnenkort ook uit Egypte zullen komen, en daarna uit Iran, Algerije en waar de revolutie verder ontketend zou worden? Allemaal enkele reis Europa?

In dit deel van de wereld is de afgelopen tien jaar afkeer van vreemdelingen, in het bijzonder moslims, Arabieren intenser geworden; heeft zich politiek geëmancipeerd, niet alleen hier. Ook in België, Frankrijk, Duitsland. Een voortgaande Arabische revolutie, zoals die zich nu aftekent, zou een diepe invloed op de Europese samenleving hebben. Hoe zullen we ons daarop eens voorbereiden?