Nieuwe armoede #4: Huisuitzettingen

‘Er is altijd meer aan de hand’

Het aantal huisuitzettingen blijft maar stijgen: in 2012 6750 keer, tien procent meer dan het jaar daarvoor. Door de crisis kunnen velen de huur niet meer betalen. ‘Als er maandenlang niks binnenkomt, loopt de boel natuurlijk gauw spaak.’

Op de zondagavond voor Kerst stroomt de lobby van Hotel Galaxy vol met een zeer divers gezelschap: zeventig gasten die daar op uitnodiging van onder meer het Gère Paulussen Leefkringhuis in Amsterdam-Noord, waar de hulpverlening dag en nacht beschikbaar is, voor één euro per persoon een gezamenlijke kerstmaaltijd komen gebruiken. Voor de kinderen is het zelfs gratis, met dank aan de plaatselijke Rotary Club die dit evenement sponsort, samen met het hotel, en waarvan de leden ook hebben geholpen in de keuken en met de bediening.

Het liep storm dit jaar, hoor ik van een van de initiatiefnemers. In voorgaande jaren werd het diner opgediend in buurthuis De Meeuw, waar het gros van de aanwezigen toch al wekelijks komt, al dan niet om daar op de maandag- en vrijdagavonden voor drie euro te eten, en dus wordt een feestelijk gedekte tafel in de eetzaal van een ‘echt’ hotel gezien als iets bijzonders, een buitenkansje. En een mooie gelegenheid ook om je eens lekker op te doffen, al is het resultaat soms niet helemaal wat je zou verwachten.

Ik zie een oudere heer in een uitgelubberd vest, maar wel met een onberispelijk gestrikte vlinderdas op zijn hagelwitte overhemd. Dames in dikke kabeltruien, alsof ze eigenlijk van plan waren om met hun rollator het ijs op te gaan. Op het laatste moment hebben ze er nog gauw even een parelketting overheen gehangen. En er stormen drie uitgelaten meiden voorbij in leuke zwarte jurkjes, helemaal op chic, maar dat effect hebben ze weer enigszins teniet gedaan door hun blote voeten in blauwe katoenen gympen te steken.

Ik schrik ervoor terug, merk ik tot mijn eigen verbazing, alsof zichtbare armoede een besmettelijke ziekte is die je zomaar zou kunnen oplopen door te dicht bij arme mensen in de buurt te komen. Smetvrees is geen overdreven benaming voor de lichte paniek die me overvalt: het liefst maak ik meteen rechtsomkeert, terug naar mijn eigen flatje aan de andere kant van de stad, aan de ‘goede kant van het IJ’, waar weliswaar ook mensen wonen die hun wekelijkse boodschappen bij de voedselbank halen, maar waar je dat niet zo onbarmhartig terugziet in het straatbeeld. Nog niet in ieder geval, met uitzondering van de daklozen bij de ingang van Albert Heijn en een enkele alcoholist die een blikje bier komt halen bij de nachtwinkel.

Stijfjes zoek ik een plek aan een van de tafels, waarbij ik ervoor waak om niet naast de man terecht te komen die een paar tamelijk verontrustende medicinale handschoenen draagt, van wit katoen, want ik wil echt niet weten wat daaronder schuil gaat. Mijn ademhaling komt pas weer enigszins tot bedaren als blijkt dat mijn tafeldame op rechts een allerliefste vrouw is die monter vertelt over haar vrijwilligerswerk bij de voedselbank in Noord. Onbezoldigd werk uiteraard, maar dat stoort haar niet, want ze geniet van de contacten met haar collega’s en de vaste klanten.

Van de buurt is ze overigens net zo min gecharmeerd als ik; ze is geboren in West en kan hier slecht wennen, want ze is huiverig voor de opgeschoten jongens in haar straat. Haar intens verlegen dochtertje van veertien knikt, die is ook wel eens bang gemaakt op straat en vertelt met een blos op haar wangen dat ze op haar vorige school enorm werd gepest. Maar ja, veel te kiezen hadden ze niet toen haar moeder na de scheiding op zoek moest naar een betaalbare woningwetwoning. Inmiddels zit ze op een andere school, voor moeilijk lerende kinderen, waar het veel leuker is, en als ze daarvan afkomt wil ze graag doorleren en iets gaan doen op het gebied van huidverzorging en cosmetica.

Haar moeder luistert en straalt.

Medium armoede 1

‘Dit zijn de allerarmste mensen uit de allerarmste buurt van Amsterdam’, vertelt Paul Scheerder (67), directeur van het Leefkringhuis, als ik hem twee weken later opzoek in zijn kantoor in de Koekoekstraat. Daar zijn ook een paar spreekkamers van het maatschappelijk werk gevestigd en er zijn 32 bedden beschikbaar voor de noodopvang van onbehuisde vrouwen en moeders met kinderen. Hij zegt het met gepaste trots, want toen het Leefkringhuis vorm begon te krijgen – nu dertig jaar geleden – op zijn instigatie en die van Gère Paulussen, een voormalige politieman die destijds een speeltuinvereniging beheerde, was er in de buurt nog geen enkele opvangmogelijkheid voor mensen die financieel of anderszins in de problemen waren gekomen.

‘Onlangs hebben we nog eindeloos lopen leuren met een vrouw die echt nérgens terecht kon’

Het was Scheerder namelijk opgevallen dat sommige kinderen van de speeltuinvereniging, als ze terugkwamen van een jaarlijks weerkerend bezoek aan een kamp voor stadse bleekneusjes in het Oostenrijkse Lech, niet werden opgehaald door hun ouders. Die bleken in provisorische hutjes of in het wrak van een oude auto te slapen en Scheerder vond dat daar een einde aan moest komen.

Hij vertelt: ‘Wij zijn geen gemeentelijke instelling, al krijgen we wel geld van stadsdeel Noord en de gemeente Amsterdam. We functioneren geheel zelfstandig en we worden voor een deel gefinancierd door donaties van particulieren en bedrijven, waaronder een grote winkelketen. Om die reden zijn we het enige instituut in Nederland waar je met al je problemen terecht kunt bij een en hetzelfde loket: geen gelul, geen intake-commissie, geen bureaucratische, omslachtige procedures. Als iemand al drie dagen niet gegeten heeft, gaat hij diezelfde avond nog eten, en een vrouw die vertelt dat ze al jaren door haar man in elkaar geslagen wordt, wordt vanaf dat moment gegarandeerd nooit meer geslagen. Inmiddels zijn er negen plekken in de wijk waar wij wat doen.’

Het is helaas niet genoeg, zegt Scheerder. ‘Door de economische crisis komen steeds meer mensen in de knel. Ze verliezen hun baan, en als dat leidt tot bijvoorbeeld huurachterstanden en ze dreigen hun huis uitgezet te worden, kunnen ze in feite nergens heen, want de opvang in Amsterdam is finaal verstopt. Onlangs hebben we nog eindeloos lopen leuren met een vrouw die nérgens terecht kon. Die is ten slotte in Hilversum onder dak gebracht. Waar ze natuurlijk geen sterveling kent, en het had net zo goed Zierikzee of Groningen kunnen worden, nog erger.’

Bovendien heeft Paul Scheerder de indruk dat er opeens sprake is van een soort ‘ontruimingsgolf’. ‘In de eerste week van januari meldden zich al tien nieuwe gevallen. Alsof de woningbouwverenigingen hebben gewacht tot na de Kerst met het aanscherpen van hun incassobeleid. Maar precies weten we het natuurlijk niet, het is nogal vreemd. Over zulke gevallen praten wij elke week in het ontruimingsoverleg, waar ook mensen van het maatschappelijk werk, het stadsdeel en de sociale dienst bij zitten, en dan proberen we zo’n aangezegde ontruiming alsnog te voorkomen. Vaak lukt dat, soms niet.’

Hij vervolgt: ‘Kijk, als mensen zo slim zijn om in een eerder stadium bij ons aan te kloppen wórdt er überhaupt niet ontruimd: in alle dertig jaar dat wij nu bestaan, hebben we dat nog nooit laten gebeuren. Wij sturen zo iemand dan ook niet eerst naar een instantie voor schuldhulpverlening, dat duurt allemaal veel te lang, daar zijn ze eerst vele maanden bezig om alle formulieren in te vullen en een dossier op te bouwen. Wat dat betreft heeft het voordelen dat ik geen deel uitmaak van het geitewollensokkenclubje van de officiële hulpverleners, want dat maakt dat ik een stuk zakelijker en sneller kan werken. Ik stap gewoon rechtstreeks naar de betreffende woningbouwvereniging en garandeer dat de huur voortaan prompt betaald wordt, plus honderd euro extra om de lopende huurschuld af te lossen. Met dat voorstel gaan ze altijd akkoord. Altijd, zo eenvoudig is het. En vervolgens zorg ik ervoor dat de huur automatisch van de bijstandsuitkering wordt ingehouden. Klaar.’

Op dat laatste punt voorziet hij overigens grote moeilijkheden. ‘In Den Haag is besloten dat de huurtoeslag per 1 januari aan de huurder wordt overgemaakt en niet meer rechtstreeks aan de corporatie. Nou, je begrijpt wat er dan gebeurt: die mensen staan rood bij de bank, dat geld verdwijnt dus meteen in een gat van heb ik jou daar, en vervolgens lopen ze een huurachterstand op. Over drie maanden kunnen we een ware golf van probleemgevallen verwachten. Vooral omdat het nooit één ding is dat zo iemand nekt. Wij krijgen mensen van de meest diverse pluimage, en die zijn lang niet allemaal laag opgeleid. Er loopt een arts bij ons rond, ettelijke zzp’ers, mannen die in het ongerede zijn geraakt door huwelijksproblemen, wanhopige ouders van een drugsverslaafd kind dat torenhoge schulden heeft gemaakt, mensen bij wie een psychische aandoening is geconstateerd waardoor ze niet meer in staat zijn om hun zaakjes op orde te houden, enfin, noem maar op. Er is altijd veel meer aan de hand dan de financiële problematiek alleen.’

Medium armoede 2

Elk kind dat net heeft leren tekenen weet om de een of andere reden precies hoe een huis eruit moet zien: een vierkant met een deur in het midden en twee raampjes opzij, een puntdak, een rokende schoorsteen en een voortuintje met een boom en een paar bloemen. En in die tuin staan papa, mama en de kinderen op een rijtje, in volgorde van aflopende grootte, met eventueel nog een hond of een poes als sluitstuk. Ook kinderen die niet in een dergelijk huis geboren zijn weten toch precies hoe het hoort en zetten dit prototype op papier, wat kennelijk het toppunt van warmte en veiligheid vertegenwoordigt.

‘De eerste nacht sliep ik zomaar ergens buiten, wat ik heel romantisch vond. Wow, wanneer maak je zoiets mee?’

En niet alleen kleine kinderen hebben die voorstelling in hun hoofd. Als je op de site van Funda kijkt blijkt dat de meeste volwassenen ook de voorkeur geven aan zo’n oerdegelijk jaren-dertighuis, met een kapverdieping en omgeven door groen. Kennelijk bestaat er een tweedeling in het menselijk brein, dat van jongs af aan onderscheid maakt tussen de ‘grote, boze buitenwereld’ en de ‘veilige, kleine binnenwereld’, en voor dat laatste heb je minimaal vier muren en een dak nodig. Plus een brandende kachel, liefst hout gestookt.

Zelf zit ik ook zo in elkaar. Voor mijn gemoedsrust heb ik een voordeur nodig die op slot kan en een paar vierkante meter waarover ik als enige de baas ben en die niemand me kan afpakken. Een gedwongen huisontruiming lijkt mij dan ook zo ongeveer het ergste wat me zou kunnen overkomen. Want waar moet je dan heen? Met je prettige grote bed, met je boeken, met de stapel fotoalbums uit de tijd dat de kinderen nog klein waren, en met je twee poezen? Maar dat gebeurt ‘ons soort mensen’ dan ook niet, dacht ik tot voor kort. Want ik ben wel eens straatarm geweest, in mijn studententijd, maar dat telt niet. Om te beginnen was dat het soort armoede dat ik op mijn twintigste wel stoer vond, op een piepklein maar gezellig bovenhuisje in de Jordaan, en bovendien hadden de vrienden van toen ook geen cent te makken en leefden we allemaal zorgeloos in de zekerheid dat er betere tijden zouden aanbreken. Daar studeerde en werkte je tenslotte voor, dat kwam helemaal vanzelf goed.

Maar sinds een jaar of drie begint die comfortabele overtuiging haarscheurtjes te vertonen, omdat ik me realiseer dat mijn aow, aangevuld door een freelancerspensioentje, wel eens niet berekend zou kunnen zijn op de huur van mijn appartement in de vrije sector. Vooral nadat de belastingdienst liet weten dat ze elke maand de helft van mijn aow gingen inhouden omdat ik die kostenpost lelijk had laten versloffen, slordig genoeg.

Nee, laat ik niet overdrijven, ik haal mijn boodschappen nog steeds niet bij de voedselbank, maar tegenwoordig wel steeds vaker bij de Aldi, waar ze bijna niets hebben wat ik lekker vind, zodat ik daar wel vier keer zo goedkoop uit ben als bij Albert Heijn. En ook ben ik al tot drie keer toe in gebreke gebleven met het betalen van de huur: mijn nachtrust lijdt eronder en de berkenhouten parketvloer beeft en siddert onder mijn voeten.

Stel je toch eens voor dat ik op termijn, op mijn oude dag… maar nee, op dat punt gekomen stokt mijn voorstellingsvermogen en zet ik om vier uur ’s nachts resoluut de tv aan om naar een aflevering van Murder She Wrote te kijken die ik al tig keer voorbij heb zien komen. Vandaar ongetwijfeld de paniek die me onverhoeds beving in Hotel Galaxy, alsof ik opeens per ruimteschip was afgevoerd naar een onbekende plek in het heelal: een sinistere en onherbergzame wereld bevolkt door aliens.

Volkomen denkbeeldig is die angst natuurlijk niet, zoals mag blijken uit het toenemende aantal huisontruimingen. Volgens een enquête van branchevereniging Aedes, waar het gros van de woningcorporaties bij is aangesloten, bedroeg het aantal huisuitzettingen in Nederland in 2012 6750, tien procent meer dan in 2011. Al wil Paul Capel van Aedes daar wel graag bij aantekenen dat ‘slechts’ 5350 van die 6750 uitzettingen het gevolg waren van huurachterstand, terwijl de rechter in dat jaar 22.000 vonnissen had uitgesproken die de betreffende woningcorporaties het recht gaven om tot ontruiming over te gaan. ‘Want’, zegt hij, ‘de inzet van woningcorporaties is immers om de mensen te huisvesten, niet om ze uit te zetten.’

Dat is ongetwijfeld waar, maar 5350 huisontruimingen vind ik nog steeds veel. En dat is nog maar het topje van de ijsberg, want het aantal gezinnen dat op het randje van het ravijn balanceert maar er nog steeds in slaagt om niet te vallen is vele malen groter. Alleen in Amsterdam al heeft de gemeentelijke instelling die in het geval van een huisontruiming de inboedel van de straat haalt te maken met acht tot veertien ontruimingen per dag.

Koos G. (48) had vijf jaar geleden nog een goed betaalde baan als manager op het gebied van personeelsbeleid en maakte dit nachtmerriescenario aan den lijve mee. Terwijl hij daarover vertelt, moet ik steeds denken aan de uitspraak van Paul Scheerder: ‘Het is nooit één ding wat iemand nekt, er is altijd meer aan de hand.’

‘Neemt u toch vooral tijdig contact met ons op, voordat het uit de hand loopt’, drukte de deurwaarder hun op het hart

In Koos’ geval was dat het verlies van zijn baan in combinatie met een echtscheiding, kort daarna, waardoor de structuur in zijn leven wegviel en zich een psychische stoornis openbaarde die tot dat moment onopgemerkt was gebleven. Hij kwam aanvankelijk in de WW terecht, wat een sollicitatieplicht met zich meebracht, maar aan die eis kon hij niet voldoen. Het ging gewoon niet. De huisdokter dacht aan een depressie of zelfs een burn-out, en een paar psychiatrisch geschoolde specialisten later waren de etiketten die hem werden opgeplakt al niet meer bij te houden. Koos herkende daar weinig in. Hij ontwaakte pas weer een beetje uit zijn apathie toen hij eindelijk een psychiater trof die met een diagnose kwam die wél plausibel en herkenbaar was: add. Een psychische aandoening die zich onder andere kenmerkt door het neurologisch bepaalde onvermogen om rationele voornemens en beslissingen in daden om te zetten en daarvoor de benodigde motivatie op te brengen.

Met dat medische oordeel op zak probeerde hij de ambtenaren achter het loket van de WW duidelijk te maken dat ze iets onmogelijks van hem vroegen en dat hij eigenlijk niet in de WW maar in de ziektewet thuis hoorde. Dat verzoek werd niet gehonoreerd, zodat hij tussen wal en schip viel en maandenlang helemaal geen uitkering meer ontving.

Noppes, nada, wat ook zeker – erkent hij achteraf – te wijten was aan het feit dat hij onderhand volledig in beslag werd genomen door suïcidale fantasieën en zijn financiële administratie niet meer op orde kon houden. Met inbegrip van de aanmaningen van de bank, waarvan hij na de scheiding een hypotheek had gekregen voor de aankoop van een heel aantrekkelijk, sfeervol jaren-dertighuis, met een erker en een diepe achtertuin. Op fietsafstand van zijn drie kinderen.

‘Toen ik dat huis kocht’, vertelt hij, ‘dacht ik nog: deze hypotheeklasten zijn zo laag dat ik ze altijd kan betalen. Wat er ook gebeurt, zelfs als ik mijn baan kwijt raak. Daar had ik dat huis nota bene op uitgezocht, heel bewust, om aan de veilige kant te blijven! Maar ja, als er maandenlang helemaal geen geld binnenkomt omdat de sociale dienst niet kan besluiten waar je recht op hebt, loopt de boel natuurlijk gauw spaak. Ik vond het overigens niet zo angstaanjagend om het huis kwijt te raken als jij schijnt te denken. Ik had het voornamelijk gekocht met het oog op mijn kinderen, want ik wilde ze een veilige plek kunnen bieden zolang de jongste nog geen twaalf was, tot die tijd vond ik dat ik de rol van vader op me moest nemen. Als ze eenmaal twaalf zijn kunnen ze wat mij betreft op zichzelf staan, dan zijn bezoekjes en telefoontjes en sms’jes wel genoeg.’

Nadat het huis was ontruimd woonde Koos een poosje bij een vriend, en ook nog een paar maanden bij zijn ex. ‘Die decreteerde: “Jij slaapt niet op straat!” Toch heb ik dat gedaan, twee nachten, op voorwaarde dat het niet zou gaan regenen. De eerste nacht sliep ik zomaar ergens buiten, in het gras, onder de sterrenhemel, waar ik elke twee uur wakker werd van de kou, maar wat ik wel heel romantisch vond. Bij zonsopgang hoorde ik de vogels en dacht: wow, wanneer maak je zoiets mee? De tweede nacht was al wat minder, want toen had ik een bank in het park uitgekozen om op te slapen en werd ik tot elf uur wakker gehouden door ploegjes joggers die door het park renden. Tja, inmiddels heb ik een eenpersoonskamer gekregen in de opvang van het Leger des Heils, dat me ook te werk heeft gesteld in een werk-leerproject, in hun budgetrestaurant Fifty-fifty Food. En na een maand of zes wijzen ze me een “omklapwoning” toe, waar mensen met problemen onder begeleiding leren om weer een zelfstandig bestaan op te bouwen. Wat ik alleen maar gunstig vind, want die structuur heb ik nu eenmaal bitter hard nodig.’

Koos G. wijt de problemen niet alleen aan zichzelf; hij is ervan overtuigd dat veel ellende voorkomen had kunnen worden als de sociale dienst en de medewerkers van de schuldhulpverlening hem in een vroeg stadium de hulp hadden gegeven waar hij echt wat mee opgeschoten was: de simpele erkenning van het feit dat hij psychisch ziek was, en een boekhouder die de praktische zaken even voor hem op een rijtje kon zetten. Maar zo werkt het niet in Nederland. Wat een beetje verwonderlijk is, want elke instelling die zich met deze problematiek bezighoudt hamert op preventie. Preventie is het toverwoord: de schuldenproblematiek, die zich sinds de crisis steeds onrustbarender manifesteert, moet voorkomen worden, of op z’n minst beheersbaar blijven, door een ingenieus systeem van ‘vroegmeldingen’.

Zelfs een zakelijke maar heel vriendelijke vrouwelijke deurwaarder, met wie ik een dag op pad ging in de regio Apeldoorn, drukte het de mensen die een dagvaarding van haar thuis bezorgd kregen op het hart: ‘Neemt u toch vooral tijdig contact met ons op, voordat de zaak uit de hand loopt en de aanvankelijke schuld wordt verhoogd met incassokosten en de kosten van een rechterlijk vonnis. Belt u de komende dagen even naar ons kantoor!’ Terwijl het toch niet echt in het belang is van deurwaarders om dat te benadrukken, want die verdienen juist hun geld aan de struisvogels die hun kop in het zand steken en geen brieven meer open durven te maken.

Ook de zegslieden van woningcorporatie Ymere die ik sprak, en van PuurZuid, het creatieve maatschappelijke dienstverleningscentrum in Amsterdam-Zuid, alsmede Nathalie Boerebach van branchevereniging Aedes, zongen hetzelfde lied: preventie, preventie en nog eens preventie. Dat verhaal kon ik op den duur wel dromen. Waar dat in de praktijk van het welzijnswerk op neerkomt is een policy die tegenwoordig kortweg wordt aangeduid met de term Eropaf!.

‘We lieten mensen aan de keukentafel rustig hun verhaal vertellen. Dat was op zichzelf al een revolutionaire daad’

Het globale idee daarachter is dat als de woningbouwcorporaties, de leveranciers van gas en licht en de ziektekostenverzekeraars nu maar in een vroeg stadium alarm slaan bij het maatschappelijk werk in de desbetreffende gemeente en melden dat er ergens betalingsachterstanden dreigen te ontstaan, er onmiddellijk een paar functionarissen (of ervaren vrijwilligers) in het geweer komen die op huisbezoek gaan om te vragen wat er aan de hand is. En vooral: of de betrokkene geholpen zou zijn met deskundige begeleiding en advies. In vakjargon heet dat de outreachende aanpak, zorg die zich uitstrekt tot ‘achter de voordeur’.

Marc Räkers (49), bevlogen pionier en onverwoestbare optimist op het gebied van welzijnsbeleid, stond aan de wieg van die benadering, al in de jaren negentig van de vorige eeuw, samen met een aantal andere koplopers, zoals zijn toenmalige buurman, psycholoog Jos van der Lans, die in de loop van zijn carrière allerlei invloedrijke functies bekleedde (en nog steeds bekleedt) die met sociaal welzijn en wonen te maken hebben.

‘In het midden van de jaren negentig werkte ik bij HVO Querido, onder meer als straatwerker’, vertelt Räkers, ‘en in die hoedanigheid moest ik leren om contact te leggen met de dak- en thuislozen die door de mazen van de verzorgingsmaatschappij waren gevallen. In die tijd was het not done om je met de gang van zaken bij mensen thuis te bemoeien, dat werd beschouwd als een schending van de privacy. Maar ik dacht: als een aantal mensen niet op tijd de weg naar de opvang kan vinden, dan moeten wij naar de mensen toe komen. Dat heeft ertoe geleid dat het eerste project van de grond kwam: samen met Gerard Possemis van het Leger des Heils schilderden we een kantoortje, kochten een paar fietsen en legden een basic vorm van internet aan. Toen konden we beginnen.’

‘We vonden het belangrijk’, legt hij uit, ‘dat we ons tijdens een huisbezoek niet opstelden als autoriteiten, maar rustig met de mensen aan de keukentafel gingen zitten en ze hun verhaal lieten vertellen. Prachtige verhalen waren dat vaak. Dat was op zichzelf al een revolutionaire daad in het welzijnswerk van toen, waarin bijna iedereen zich angstvallig schuil hield achter een muur van loketten, paperassen en bureaus. Vanuit het opgebouwde vertrouwen en de binding die we op die manier kregen met onze cliënten, gingen we vervolgens onderhandelen met deurwaarders en woningcorporaties. Die aanpak begon ons al gauw krediet op te leveren, want wij deden wat we zeiden. Geen loze beloftes.’

Zo ontwikkelde het prille initiatief zich gaandeweg van een denkbeeld – een ‘gedachtegoed’ – tot een inmiddels overal gangbare en beproefde ‘methode’. ‘In Amsterdam heet dit nu niet meer Eropaf! maar Vroeg Eropaf’, zegt Räkers. ‘Die ontwikkeling ging niet altijd zonder slag of stoot natuurlijk. Pas toen de gemeente Amsterdam geen financiële steun meer wilde geven aan dat eerste proefproject – dat we De Vliegende Hollander hadden genoemd en waaruit ons Eropaf! was voortgekomen – kwam Jos van der Lans erbij, die ook al het een en ander over dit onderwerp had geschreven, en belegden we een werkvergadering met tientallen mensen uit het veld om te kijken hoe we deze nieuwe vorm van hulpverlening konden behouden voor de stad. Dat sloeg aan, vervolgens werd het overgedragen aan de instellingen voor maatschappelijke dienstverlening, en zodoende is Vroeg Eropaf nu een stedelijk begrip geworden. Zij het niet altijd een onomstreden begrip, want je moet oppassen dat de mensen voor wie je het doet het niet gaan zien als een vorm van intimidatie en disciplinering. Dan is het geen hulp meer, maar verandert het in een volstrekt achterhaald soort “beschavingsoffensief”, zoals de deftige dames van de bourgeoisie in de negentiende eeuw wel ontplooiden om arme mensen een lesje te leren in spaarzaamheid, hygiëne en burgerlijk fatsoen. Dat kan natuurlijk nooit de bedoeling zijn.’

‘Tja’, zegt Paul Scheerder in de lobby van Hotel Galaxy als ik hem de vraag voorleg wat zijn eigen ervaring is met die veelgeprezen ‘outreachende’ aanpak, ‘wij doen hier in feite niets anders dan de deur wagenwijd open zetten voor mensen die hulp nodig hebben, en dat weten ze donders goed, daarom durven ze hier ook te komen. Geen kwaad woord over de maatschappelijk werkers van Vroeg Eropaf. Daar werken we heel vruchtbaar mee samen, want aan goede wil ontbreekt het allerminst. Alleen: het lukt niet altijd.’

Hij legt uit: ‘Ga maar na: iemand die via een team van Vroeg Eropaf bij de schuldhulpverlening terechtkomt wordt op een rantsoen gezet van enkele tientjes per week, voor een gezin met kinderen kan dat misschien iets meer zijn. Daar moeten die mensen dan alles van doen. Drie jaar lang, want na drie jaar worden ze pas schuldenvrij verklaard. Maar als je de wekelijkse boodschappen doet voor een gezin van vier personen, ben je alleen aan een kar met voedsel al honderd euro kwijt bij de kassa van de supermarkt. En dan heb je nog niks, geen nieuwe kleren, geen nieuwe schoenen en geen geld voor een reparatie als de wasmachine stuk gaat of de ketting van je fiets loopt.’

Hij is even stil en zegt dan: ‘Weet je hoeveel mensen er in de praktijk afhaken? In Noord is dat tachtig procent en in Zuid is het zelfs 92 procent. Dat stond de wethouder van stadsdeel Zuid een tijd geleden nog te vertellen tijdens een bijeenkomst, met droge ogen. In zijn plaats had ik me kapot geschaamd voor zo’n armzalig resultaat. Maar het verbaast me niet, want op zo’n budget kun je niet jarenlang leven. Het is gewoon niet te doen. Niet voor alles in het leven bestaat een oplossing.’


Dit is het vierde deel van de serie ‘Nieuwe armoede’. De serie wordt mede mogelijk gemaakt dankzij de steun van het Fonds Bijzondere JournalistiekeProjecten. Deel een, twee en drie zijn hier terug te lezen.