De Groene Live #25: Zijn corona-complotten waanzin? Kijk woensdag om 20.30 naar de live-uitzending. Meer informatie

Het Ergenekon-proces

‘Er is niets veranderd in Turkije’

In Turkije zijn ruim 250 militairen, rectoren, journalisten en politici tot zware straffen veroordeeld vanwege vermeende samenzwering tegen de regerende AK Partij van Tayyip Erdogan. Nog maar weinigen vinden het proces geloofwaardig.

Istanbul – In Turkije praten rechters nooit met de pers over hun vonnissen. Al helemaal niet als die vonnissen maar een kleine week geleden uitgesproken zijn. De twee rechters van het omstreden Ergenekon-proces spraken echter wel met een journalist. Vanuit hun geboortedorpen, waar ze aan het bijkomen zijn van het ongekend dikke dossier van zeventienduizend pagina’s, lieten ze weten dat ze een schoon geweten hebben en dat hun uitspraken niet politiek gemotiveerd zijn. Maar het feit dat de altijd zwijgende rechters het telefoontje van de journalist hebben opgenomen en vragen hebben beantwoord is het bewijs van onrust. Niet alleen zij, maar het hele land zit op hete kolen door de Ergenekon-zaak. Gaan de tientallen ‘oudjes’ werkelijk in de gevangenis hun laatste adem uitblazen?

De zomer van 2007 begon nog zo mooi en hoopgevend voor de democraten, de Koerden, de niet-moslims en de dissidente denkers in Turkije. De politie deed een inval in een huis in Istanbul en trof daar 27 handgranaten die de gepensioneerde militair Oktay Yildirim zouden toebehoren. Na deze vondst drukte het openbaar ministerie op de knop en werden de eerste arrestaties in de Ergenekon-zaak verricht. Het ging bij deze allereerste arrestatiegolf vooral om maffiabazen en ultranationalistische militairen waarvan altijd al werd vermoed dat ze de geheime krachten waren achter de aanslagen op Koerden, christenen en linkse Turken. Ook de fanatieke rechtse advocaat Kemal Kerincsiz, die schrijvers en intellectuelen als Orhan Pamuk aan de lopende band voor de rechter sleepte om ze in de rechtbank door zijn achterban te laten bespugen, werd in die zomer van 2007 in de boeien geslagen.

Afgezien van de familie van de arrestanten en enkele kleine extreem-nationalistische groeperingen twijfelden de Turken toen niet aan het waarheidsgehalte van dit proces. De Turkse geschiedenis is immers vergeven van complotten en aanslagen, uitgevoerd door geheime krachten binnen de staat. De duizenden Koerdische slachtoffers, de aanslagen op dissidente denkers en de staatsgrepen die om de tien jaar plaatsvonden, waren zonder die geheime organisaties binnen de staat niet mogelijk geweest. De algemene gedachte was derhalve dat de AK Partij, gesterkt door de verkiezingszeges en het proces van toelating tot de Europese Unie, korte metten ging maken met die angstaanjagende ‘diepe staat’.

Anno 2013 zijn dezelfde Turkse democraten in verslagenheid gedompeld. Parallel aan het pessimisme van de intellectueel loopt het onbegrip bij de grote massa. Gaan die bejaarden echt sterven tussen de gevangenismuren? vraagt men zich vol onbegrip af. Want in de zes jaar dat het meest geruchtmakende proces in de Turkse geschiedenis duurde, zijn we beland in een kafkaëske roman waarin officieren van justitie met een niet te stillen honger honderden Turken lieten oppakken. De arrestanten hebben met elkaar gemeen dat ze een afkeer hebben van de regerende akp van premier Tayyip Erdogan. Er kwam maar geen einde aan de arrestaties, de rechtszittingen bleven voortduren en er werd nimmer onomstotelijk bewijs geleverd voor het bestaan van de terroristische organisatie genaamd Ergenekon. Wel kregen de ruim 250 verdachten, veelal zestigplussers, torenhoge straffen, van wie velen, zoals het er nu naar uitziet, levenslang.

Rechter Orhan Gazi Ertekin, tevens co-voorzitter van de Vereniging voor een Democratisch Rechtssysteem, stuurde een week na de schokkende vonnissen van zijn collega’s een ingezonden brief naar de krant Radikal om uiting te geven aan zijn teleurstelling. Ertekin schrijft: ‘Er is niets veranderd in Turkije. Ook deze regering heeft haar eigen belang boven rechtvaardigheid geplaatst. In het hele proces is geen rekening gehouden met het principe van gelijkheid en is de rechtbank verworden tot een onbereikbaar “eiland” voor de buitenstaanders. Er gloorde voor even de hoop dat Turkije ging afrekenen met zijn donkere verleden. Maar we moesten alweer snel tot de conclusie komen dat ook deze machthebbers alleen in een “waarheid” geïnteresseerd zijn die hun machtspositie verstevigt.’

Het oordeel van de Turkse rechters is dat de ruim 250 militairen, universiteitsrectoren, journalisten en politici een samenzwering tegen de regerende Gerechtigheids- en Ontwikkelingspartij (akp) vormden. In 2007 was de Turkse publieke opinie nog blij met het oppakken van criminelen en maffiabazen door de Turkse politie. De Turkse ‘diepe staat’ had van duizenden mensen, vooral van Koerden, de levens ontnomen. Begin jaren negentig werden in het Koerdische gebied meer dan tienduizend mensen op straat in het hoofd geschoten of meegenomen in witte auto’s en elders afgemaakt. De politiek stond vierkant achter dit beleid, zodat extreem-rechtse elementen binnen de politie en het leger naar hartenlust bloed konden laten vloeien in Koerdisch gebied.

Enkele van deze onvervalste criminelen werden dus in het kader van de Ergenekon-zaak opgepakt. Daarna docenten op universiteiten, journalisten en politici. Ook militairen werden bij bosjes gearresteerd. Uiteindelijk belandde zelfs Ilker Basbug, tot 2010 de hoogste legerbaas, vanwege zijn vermeende Ergenekon-lidmaatschap in de bajes. De regeringsgezinde media schreeuwden dag in, dag uit dat de Ergenekon-beweging een groot netwerk was geweest van mensen uit verschillende sectoren en dat de ‘diepe staat’ zonder medewerking van journalisten, professoren, politici enzovoort geen kans van slagen had kunnen hebben. De mannen en vrouwen belandden een voor een achter de tralies, de vraag achterlatend of ze echt onderdeel waren geweest van die vermeende samenzwering tegen de regering.

Voor wie nog twijfelt aan de eerlijkheid van dit proces waren de arrestaties van de bekende journalisten Ahmet Sik en Nedim Sener de ultieme toetssteen. Sik is een socialist pur sang, een activistische journalist die jarenlang geprobeerd heeft om de werkzaamheden van de ‘diepe staat’ te achterhalen. Uitgerekend deze Sik werd in de boeien geslagen omdat hij een boek aan het schrijven was over de islamistische Gulen-beweging. Sik werd hiermee de eerste mens op aarde die vanwege een nog niet gepubliceerd boek gevangen is gezet.

Met de arrestaties van Sik en Sener werd de laatste twijfel over de geloofwaardigheid van dit proces bij veel mensen weggenomen. In de lijn van de eeuwenoude Turkse traditie, waarbij de rechterlijke macht zich schikt naar de wil van de machthebbers, had de nieuwe generatie openbaar aanklagers en rechters zich dus ook in dienst van de regering gesteld. Vijftien jaar geleden waren het de generaals die de Turkse justitie naar hun pijpen lieten dansen, nu was het premier Erdogan die het rechtssysteem gebruikte om rekeningen te vereffenen en de oppositie monddood te maken.

En zo komt het dat zelfs de maffe, wereldvreemde professor Yalcin Kucuk een gevangenisstraf van 22 jaar heeft gekregen. Deze 75-jarige intellectueel met de bijnaam ‘meester’ is schrijver, econoom, historicus, recensent van literaire werken, koerdoloog, sovjetoloog, politicoloog, ideoloog en volgens de rechter een van de leiders van terreurorganisatie Ergenekon. De laatste jaren publiceerde Kucuk als een bezetene dikke pillen over welke Turken joodse roots hebben. Hij baseerde zich op lettercombinaties die in typisch Turkse namen voorkomen en constateerde dat miljoenen Turken verkapte joden zijn. Heeft deze gekke professor naast al deze werkzaamheden ook nog tijd gehad om leiding te geven aan een terroristische beweging? In discussieprogramma’s op de televisie liet hij niemand uitpraten en smeet hij met zijn eigen boeken. Kucuk, altijd een rode sjaal om de schouders en een Lenin-hoed op het hoofd, ziet overal complotten. Na veldonderzoek naar de zangkwaliteit van Turken stelde de excentriekeling vast dat de beste Turkse zangers verkapte Armeniërs zijn. De dwaze professor zou in een ander land slechts onderwerp van spot zijn. In Turkije is hij achter de tralies beland en moet daar aan zijn einde komen.

Mehmet Agar heeft zich wel met serieuze zaken beziggehouden. De beruchte politiechef was in de donkere jaren negentig minister van Binnenlandse Zaken. Hij en zijn medewerkers binnen de ‘echte diepe staat’ hebben toen vreselijk huisgehouden in Koerdisch gebied. Agar had de leiding over de mannen in de witte auto’s die vooraanstaande Koerden afvoerden. In een paar jaar vonden meer dan tienduizend Koerden op geheimzinnige wijze de dood.

Na grote druk en vele processen van nabestaanden is ook tegen Agar een proces gestart. De rechter bevond hem schuldig aan illegale activiteiten in de jaren negentig. Agar kreeg tweeënhalf jaar gevangenisstraf. Voor hem werd een speciale, huisachtige gevangenis ingericht waar hij dagelijks zijn bezoekers ontving. Na een jaar werd hij vrijgelaten en daarmee is de kous af voor Agar.

Daarentegen moeten de veelal bejaarde journalisten, academici en politici die nooit een schot hebben gelost, maar die de regerende islamisten uit de grond van hun hart haten, voor de rest van hun leven gevangen zitten. Een situatie die niet houdbaar lijkt in Turkije. Zelfs de man die dagelijks brood rondbrengt in de straat en nooit het hoofd breekt over politieke kwesties zegt tegen een winkelier: ‘Moeten die oudjes nu echt in de gevangenis dood…’ De winkelier die altijd over politiek praat, antwoordt in het nieuwe Turkije: ‘Niet zo hard roepen, de bovenburen zijn van de akp, ze zouden je kunnen aangeven bij de politie.’