Er is weer stroom

De korte geschiedenis van Newswatch wordt gekenmerkt door aanslagen en grote inbreuken op de persvrijheid. De eerste bombrief in Nigeria was zelfs bestemd voor de eerste hoofdredacteur.

LAGOS - Langzaam komt aan het plafond de ventilator tot stilstand. Het redactielokaal vult zich met klamme lucht. Zweet glinstert op de hoofden van de redacteuren. Ze zitten aan verouderde schooltafeltjes en buigen zich over een stuk kringlooppapier waarop de pen driftig voortbeweegt. Niet alleen de ventilator, ook de enige computer is uitgevallen. ‘Waarom staat niemand op’, vraagt redacteur Fola Adekeye, die het eerste uur van deze deadline-dinsdagochtend achter het elektronische mirakel mag. 'Omdat jij het al twee keer niet geweest bent’, zegt Mudiaga Ofuoko. Fola Adekeye zucht maar schuift toch zijn wankele klapstoel naar achteren en sloft op versleten sandalen de gang op. De redactie van Newswatch is gevestigd in een oude plaatijzeren loods die de vorm heeft van een halve buis. Om de loods ligt een paar hectare grond waarop de directie om de permanente financiële nood te lenigen wat maïs en soja verbouwt. Rond het perceel heeft de voltallige redactie jaren terug in een gezamenlijke krachtsinspanning een hoge muur opgetrokken. De glasscherven tegen inbrekers, fonkelen in de nog laagstaande zon. De gang waar Fola Adekeye doorheen sloft, doorsnijdt de loods kaarsrecht en komt uit op een binnenplaats. In het midden staat een indrukwekkende dieselgenerator. Het lapje grond eromheen is zwartgeblakerd en van olie doordrenkt. Hagedissen met fluorescerende ledematen schieten alle kanten uit als Fola Adekeye een kettingslot verwijderd. Met vereende krachten slagen we erin een zware hefboom neer te drukken. Oorverdovend begint het te stampen. Blauwe dampen spuiten tevoorschijn. Er is weer stroom! OKTOBER 1986. Een zondagochtend te Lagos. Bij het huis van Dele Giwa, de hoofdredacteur van Newswatch, wordt een pakje afgeleverd. 'Voor Dele Giwa’ staat er met grote letters opgeschreven. Het is volgens de tekst aan de andere zijde afkomstig van 'het hoofdkwartier van de opperbevelhebber’. Dat is op dat moment generaal Ibrahim Babangida. Dele Giwa zit samen met een tijdelijk overgekomen Newswatch-correspondent in Londen aan het ontbijt als het pakje wordt binnengebracht door zijn zoon, die het aan de poort van een onbekende kreeg overhandigd. 'Van welke grapjas zou dit afkomstig zijn?’ vraagt Giwa als zijn zoon de deur achter zich gesloten heeft. Hij neemt het pakketje op schoot om het te openen. De gigantische explosie is tot ver in de omgeving hoorbaar. De studeerkamer - waar Giwa tot ongenoegen van zijn vrouw als altijd zijn ontbijt nuttigt - heeft de aanblik van een krater na een verse inslag. Giwa’s schrijfmachine is met bloed overgoten. 'Ze hebben me te pakken’, weet hij nog uit te brengen. In een naburig ziekenhuis ebt twee uur later het laatste leven weg uit de resten die van Giwa over zijn. De tijdelijk overgekomen correspondent is zwaargewond maar overleeft de moordaanslag wonderwel. De tragedie voltrekt zich anderhalf jaar nadat Dan Agbese, Ray Ekpu, Yakubu Mohammed en Dele Giwa Newswatch hebben opgericht. De vier gelden als zwaargewichten in de Nigeriaanse journalistiek en hebben naam en faam gemaakt bij Concord, de kwaliteitskrant van de latere democratische presidentskandidaat en in gevangenschap onder mysterieuze omstandigheden overleden Moshood Abiola. Newswatch is het eerste Nigeriaanse en Afrikaanse opinieweekblad, dat met Tell, The News en The Week volop navolging zou krijgen. Bij de conceptbepaling heeft het viertal zich laten inspireren door Time-magazine. Zoiets moest het worden, maar dan voor Afrika en Nigeria in het bijzonder. Want het land zat te springen om een periodiek waarin het nieuws van week tot 0 week eens serieus onder de loep genomen kon worden. Newswatch werd een grote hit. De eerste jaren steeg de oplage spectaculair naar honderdvijftigduizend. Nu met een oplage van veertigduizend is het kwakkelen. Veel adverteerders zijn tijdens de repressie van Abacha bij de radicale tijdschriften weggegaan en durven met de democratische Obasanjo nog niet meteen terug te keren. Het blad kost honderd Naira (twee gulden) wat voor de gewone Nigeriaan een rib uit het lijf is. De kleine jochies die ze langs en op de drukke wegen in de grote Nigeriaanse steden aan de man moeten brengen, doen dan ook geen beste zaken. Waardoor Newswatch steeds minder van de zestig journalisten die het officieel in dienst heeft, ook daadwerkelijk het maandsalaris van negenduizend Naira (tweehonderd gul1 den), een tafeltje, een blocnote en een pen kan aanbieden. DELE GIWA was de eerste hoofdredacteur en dé pilaar waarop Newswatch steunde. Hij hield er gedurende zijn journalistieke carrière de gezonde maar in Nigeria riskante gewoonte op na nooit een blad voor de mond te nemen. Ten tijde van de Tweede Republiek (1979-1983) onder leiding van president Shehu Shagari - een van de drie kortstondige democratische momenten vanaf de Nigeriaanse onafhankelijkheid van Groot-Brittannië in 1960 - en gedurende het ijzeren bewind van Muhammadu Buhari (1983-1985) die met een coup diezelfde Tweede Republiek om zeep hielp, leidde Giwa’s onverzettelijkheid tot talloze aanvaringen met autoriteiten. Toen Newswatch werd gelanceerd had generaal 2 Ibrahim Babangida (1985-1993) net met een contracoup Buhari uit het zadel gewipt. Giwa onderhield in Newswatch de column 'Parallax Snaps’, die zo controversieel was dat het tot vaste leeskost van elke niet-analfabete Nigeriaan behoorde. Enkele maanden voor zijn dood ridiculiseerde Giwa in die column het economische hervormingssysteem van Babangida. Volgens velen had hij daarmee zijn testament getekend. Babangida sprong naar verluidt uit zijn vel van woede. Daags na de publicatie van de column werd Giwa gesommeerd zich bij de Staatsveiligheidsdienst (SSS) te melden. Heden ten dage is Dan Agbese hoofdredacteur van Newswatch. Agbese: 'Het was de eerste bombrief in Nigeria. De natie was zich rotgeschrokken. Elk bedrijf dat het kon betalen, liet voortaan de inkomende post door detectiepoortjes gaan.’ De week na de moord op de hoofdredacteur publiceerde Newswatch een groot verhaal over de aanslag. Agbese: 'Die eerste dagen speculeerden we nog volop over het motief. Dat hebben we opgegeven omdat niemand er ooit achter zal komen. Ik denk niet dat Babangida er zelf achter zat. Die zou niet zo stom zijn zichzelf te verraden door zo'n duidelijke aanwijzing op de onderkant te schrijven. Wat onverlet laat dat een fatsoenlijk politieonderzoek van hogerhand op alle mogelijke manieren is tegengewerkt.’ In het redactielokaal legt redacteur Dotun Oladipo de laatste hand aan de handgeschreven versie van het omslagartikel dat handelt over Olusegun Obasanjo, de onlangs beëdigde president. 'Obasanjo’s eerste acties zijn van cruciaal belang voor zijn geloofwaardigheid en de eenheid van ons geliefde vaderland’, zegt Olapido. 'Wat die eenheid van ons land betreft ziet het er droevig uit. Obasanjo heeft gezegd dat hij zorg gaat dragen voor de problemen in de Niger-delta, waar een burgeroorlog op punt van uitbreken staat die heel West-Afrika in vuur en vlam kan zetten. Als hij dat echt van plan is, had hij nooit Rilwanu Lukman moeten benoemen als petroleum-adviseur.’ Lukman is secretaris-generaal van de Opec, maar ook een Haussa. Olapido: 'Hij komt uit het noorden waar alle corrupte militairen vandaan komen. De opstandige deltastammen in het zuidoosten pikken dat niet. Obasanjo moet volgende week zijn ministers benoemen. Als er niet een paar belangrijke posten voor notabelen uit het deltagebied worden gereserveerd, zodat ze in ieder geval het idee hebben dat hun belangen behartigd worden, vrees ik het ergste.’ Vanochtend al maakte de krakerige radio in het redactielokaal melding van nieuwe onlusten in Warri, een Igbo-stad, waarbij vier doden gevallen zijn. APRIL 1987. In de nacht van zondag op maandag zijn Ray Ekpu, die het hoofdredactionele roer van de vermoorde Dele Giwa heeft overgenomen, en Yakubu Mohammed bezig met de voorbereiding van een bestuursvergadering die de volgende dag zal plaatshebben. Dan Agbese is even de deur uit om voor zichzelf en de andere twee een snelle hap te halen. Door de nacht schelt een sirene die steeds dichterbij lijkt te komen. Enkele minuten later wordt de voordeur ingetrapt en stormen twaalf commando’s de redactieruimte binnen. Niemand mag het pand meer betreden of verlaten, wordt de verbouwereerde Ekpu en Mohammed door de commandant in niet mis te verstane bewoordingen medegedeeld. Die zondagmiddag zijn zoals elke zondagmiddag de 120.000 exemplaren van Newswatch door de drukker op de redactie afgeleverd. Op maandagen worden ze verscheept naar alle delen van het land. De commandant laat zich door Ekpu en Mohammed naar de opslagruimte leiden en geeft zijn mannen opdracht de ruimte hermetisch te vergrendelen. Als Agbese terugkeert belemmeren commando’s hem het kantoor binnen te gaan. Agbese: 'Ik wil mijn collega’s wat eten brengen, zei ik. Mag ik misschien mijn kantoor betreden? Na lang onderhandelen mocht ik naar binnen. Ook Ekpu en Mohammed wisten op dat moment niet waar het om ging. We werden meegenomen naar de cel en de volgende dag vrijgelaten.’ Die dag komen de autoriteiten ook met een verklaring. Vanwege het omslagartikel in het nieuwste nummer is Newswatch met onmiddellijke ingang in de ban gedaan, luidt de verklaring. Wat Newswatch wilde onthullen, was dan ook tamelijk sensationeel. Het blad had de hand weten te leggen op een nog ongepubliceerd rapport van een speciaal door Babangida benoemde commissie die de generaal moest adviseren over de voor Nigeria juiste staatsvorm, mocht het tot verkiezingen komen. De bedoeling was dat de twaalfkoppige club een open dialoog zou aangaan met het volk en diens regionale vertegenwoordigers. In plaats daarvan was de commissie chic gaan lunchen en had ze een dissident lid uitgestoten. Toen Babangida vernam dat Newswatch in het bezit was gekomen van het rapport dat rammelde aan alle kanten en bovendien voor hem schadelijke informatie bevatte die hele stammen tegen hem in het harnas zou jagen, besloot hij de oplage in beslag te nemen en Newswatch een publicatieverbod op te leggen van zes maanden. Agbese: 'In de Verenigde Staten droop Nixon af nadat Woodward en Bernstein het Watergate-schandaal blootlegden. In Frankrijk tuimelde de vierde republiek toen Le Monde publiceerde over de mishandelingen van Franse soldaten in Algerije. Overal in de wereld trekt de politiek haar conclusies. Behalve in Nigeria. De wet werd veranderd zodat onze onthulling strafbaar was.’ Als Dotun Oladipo klaar is, mag redacteur Mudiaga Ofnoku achter de computer. Zijn stuk gaat over Nigeriaanse vrouwen en minderjarige Nigeriaanse meisjes die in de westerse prostitutie verdwijnen. Ofnoku heeft na intensief speurwerk ontdekt dat Nederland de laatste jaren een steeds populairder bestemming is. Ofnoku: 'De omstandigheden in Nederland zijn goed voor Nigeriaanse prostituees. Beter in ieder geval dan in Italië, waar de meisjes van oudsher heen gingen. Nederlanders zijn veel rustiger in bed dan Italianen. Van de Italianen moesten de meisjes zelfs de liefde bedrijven met honden en gorilla’s. Dat gebeurt in Nederland niet. Er schijnt in Nederland zelfs een vakbond voor hoeren te zijn.’ Dat de meisjes tot prostitutie worden gedwongen door criminele organisaties is volgens Ofnoku een misvatting. 'Het zijn in negen van de tien gevallen de ouders of de echtgenoten die de meisjes als slaven verkopen. Vooral in Benin City (een stad driehonderd kilometer ten oosten van Lagos - jvc) gebeurt dat op grote schaal. Mensen uit Benin zijn patsers. Als de één een mooie tweedehands auto voor de deur heeft, koopt de ander een nog mooiere tweedehands. Hij kan het niet opbrengen maar heeft er zijn vrouw of dochter voor over. Zij moeten vanuit het buitenland zoveel mogelijk geld opsturen of na enkele jaren terugkomen met een flink kapitaal.’ Ofnoku is net terug uit Benin. 'Als je door de stad loopt zie je relatief veel duurdere huizen en auto’s dan in andere Nigeriaanse steden. Ik heb met vijf meisjes gesproken. Een van hen stond op het punt om naar Nederland af te reizen. Ze vliegen niet meer direct via Lagos naar Amsterdam, maar via Ghana of Ivoorkust.’ Het maakt volgens Ofnoku niet uit hoe streng Nederland controleert, de meisjes vinden 5 hun weg toch wel. 'Als ze het land binnen zijn melden ze zich aan als asielzoeker. Of ze verleiden de marechaussees, dat schijnt ook makkelijk te kunnen. In Amsterdam is een netwerk dat ervoor zorgt dat de meisjes uit het centrum worden weggehaald.’ JUNI 1994. In Londen interviewt een anonieme Newswatch-journalist de gepensioneerde brigadier-generaal David Mark, een invloedrijke Nigeriaan die weinig affectie heeft met het dan in Nigeria heersende regime van dictator Sani Abacha. Mark zegt precies de dingen die een journalist graag horen wil. Zoals: 'Abacha’s regime is het grootste bedrog van de eeuw.’ En: 'Niet langer moet het volk voor de gek gehouden worden. Het is nu tijd om open kaart te spelen.’ Als het nummer van de pers rolt is het in mum van tijd uitverkocht. De Nigerianen zijn verbijsterd over de vele schanddaden van de dictator, waarover Mark zo openlijk praat. De anonieme interviewer was Dan Agbese. 'Het moest anoniem omdat Mark net als ik van de Middelbelt komt. Mensen zouden daar van alles achter gaan zoeken. Mark had mij opgebeld en gezegd dat hij geïnterviewd wilde worden. Dus ik naar Londen. Tot drie keer toe stelde hij het uit. Ik wist dat het een grote vis zou zijn. Na publicatie zat ik hier op de redactie tevreden achterover te leunen toen de staatsveiligheidsdienst met twee vrachtwagens vol manschappen arriveerde. Ik werd meegenomen naar het hoofdkwartier aan Ibadan Road en vandaar naar de Ikoyi-gevangenis. Ray Ekpu en Yakubu Mohammed werden de dagen erna opgebracht. Het duurde enige tijd, in ieder geval kwamen we weer vrij. In dit land zijn er voor minder de nek omgedraaid.’ Agbese is ervan overtuigd dat met Obsanjo een nieuw era is aangebroken. 'Dergelijk grove inbreuken op de persvrijheid behoren tot het verleden.’ Als aan het eind van de dag de zon achter de roestige golfplatendaken zakt hebben alle redacteuren achter de computer gezeten. De ventilator is nog ettelijke malen stilgevallen en gang naar de generator door velen gemaakt. Agbese belt met de drukkerij en begint het vaste, lange proces van onderhandelen over de prijs die de firma deze week in rekening wil brengen.