Anatol Lieven over de crisis in Oekraïne

‘Er komt een punt waarop Rusland niet meer terugkan’

16 april 2014 – Zweden en Polen drijven de Europese Unie in de richting van een confrontatie met Rusland, vindt Rusland- en Oekraïne-kenner Anatol Lieven. ‘We kennen Poetin als een voorzichtig man. Maar de situatie in Oekraïne is niet in de hand te houden.’

Medium anp 26949142

Zeventig jaar nadat het Rode Leger na een bloedig offensief de stad innam – vrijwel op de dag af – beleefde de Oekraïense havenstad afgelopen zondag een gespannen nacht in afwachting van de Russische voorhoede. Eerder op de dag was het eerste bloed gevloeid in het oosten van Oekraïne, het eerste slachtoffer buiten Kiev en de Krim. De dode en de gewonden waren pro-Russische activisten, neergeschoten door Oekraïense politie. Op Facebook en andere sociale media begon het rond te zingen dat het de laatste dag was dat Odessa in Oekraïne had doorgebracht. De Russen zouden komen.

Nog maar heel kort geleden leek het gratuit om over oorlog in Europa te spreken, of over Russen die zouden komen. Maar in de Oekraïense crisis gaan de zaken heel snel. En als het gebeurt, wat dan? ‘Als het Russische leger de grens over trekt, is de eerste vraag natuurlijk waar de Russen zullen stoppen. In ieder geval niet waar wij ze tegenhouden. Het Westen zal nooit voor Oekraïne vechten. Dus zullen we moeten wachten en toekijken wat er van Oekraïne overblijft. We zullen de Russen veroordelen natuurlijk. En uiteindelijk zullen we ook weer met Moskou gaan praten. Iets anders zit er niet op.’

Aan het woord is de Britse journalist en academicus Anatol Lieven, hoofd oorlogsstudies aan King’s College, en schrijver van vele boeken over Rusland, Oekraïne en internationale zaken. Begin februari, kort nadat de protesten in Kiev gewelddadig waren geworden en twee weken voordat de Oekraïense revolutie zou beginnen, waarschuwde Lieven in De Groene Amsterdammer dat Rusland het oosten van Oekraïne zou destabiliseren als de pro-Russische president Janoekovitsj zou worden vervangen door een pro-Europese regering. ‘Reken maar dat er in Moskou genoeg mannen rondlopen die ervaring hebben met provokatsiya. Het andere kamp kan ook regeringsgebouwen bestormen’, stelde hij toen.

Dat is precies wat er in Oost-Oekraïne is gebeurd, en een stuk sneller nog dan Lieven voorspelde. Binnen dagen na de verdrijving van Janoekovitsj bestormden ‘vrijwilligers’ – meer of minder duidelijk door Moskou aangestuurd – overheidsgebouwen en strategische locaties op de Krim. Afgelopen week gebeurde hetzelfde in steden in het oosten van Oekraïne. In Charkov konden Oekraïense commando’s die gebouwen terugnemen zonder slachtoffers te maken. Maar al snel vielen in Charkov alsnog de eerste slachtoffers. Het lijkt een kwestie van tijd voor er ernstiger incidenten gebeuren, zeker nu Oekraïense veiligheidstroepen aanstalten maken om ook elders gebouwen te ontruimen.

‘Als de zaken zo blijven gaan als nu, bereiken we snel een punt waarop Rusland niet meer terugkan’, zegt Lieven. ‘De mannen die nu overheidsgebouwen bezetten in Oost-Oekraïne zijn natuurlijk vanuit Moskou aangestuurd. Dat was zo bij al die pro-Russische “vrijwilligers” die de afgelopen weken ingrijpende acties uitvoerden in Oekraïne. Zal Rusland zijn leger inzetten als de Oekraïense regering met soldaten de bezettingen ongedaan maakt en er serieuze aantallen slachtoffers gaan vallen? Mijn inschatting is: ja.’

Het is geen mooi scenario dat Lieven schetst als het werkelijk tot oorlog tussen Oekraïne en Rusland zou komen. De Europese Unie zou zwaardere sancties invoeren, waarna Rusland op alle mogelijke manieren het Westen pijn zal proberen te doen. Door het nucleaire programma van Iran te steunen. Door de noordelijke exitroute af te sluiten voor de Amerikaanse terugtrekking uit Afghanistan, waardoor de Amerikanen door Taliban-land moeten en afhankelijk worden van Pakistan. Door import uit Europa te blokkeren. Door de gaskraan dicht te draaien. ‘Als het gas stopt met vloeien, dan kan dat net zo’n abrupte rem voor de wereldeconomie zijn als de olieschok van de jaren zeventig. De Europese economieën kunnen dat helemaal niet hebben. Rusland zal zich gedwongen tot China richten, zowel voor zijn gas als voor een strategisch bondgenootschap – terwijl het gebrek aan vrienden China’s grootste zwakte is. En misschien trekt Rusland wel door tot in Transnistrië, dan staan de Russen langs de grens met Roemenië. Het is echt een heel slecht scenario.’

Lieven gaat er ook nog steeds van uit dat het niet zo ver komt. ‘Het is duidelijk dat Poetin improviseert. Maar ik geloof niet in de analyses die stellen dat hij opeens een gokker is geworden. We kennen hem als een voorzichtig man, en volgens mij is hij in wezen nog steeds zo. Maar de situatie in Oekraïne is niet strak in de hand te houden. Oorlog ligt duidelijk als mogelijkheid op tafel.’

‘Zo erg is het toch niet als Oekraïne een federatie wordt? Duitsland is een federatie, de VS, India, België’

Binnen de Europese Unie proberen de grootste krachten het conflict te dempen. Uit verschillende motieven, weliswaar. ‘De Duitsers zijn bang en denken aan hun export; onlangs was het hoofd van Siemens nog in Moskou om de Russen te verzekeren dat alles bij het oude blijft’, zegt Lieven. ‘Ook de Britten sturen steeds signalen dat ze wat hen betreft nog heel lang Russisch geld blijven witwassen. En ook sommige kleine landen zijn erg tegen sancties. Griekenland is interessant: dat zou best eens anti-Russische sancties kunnen blokkeren. Dan moeten er weer zware EU-delegaties langs om de Grieken onder druk te zetten, terwijl zij de afgelopen jaren al zo vernederd zijn. De neo-fascisten hebben de volgende verkiezingen dan al bijna in de zak.’

Andere krachten in de EU duwen echter juist richting confrontatie met Rusland – tot frustratie van Lieven. De Europese Unie heeft in zijn visie haar buitenlandbeleid, in ieder geval in oostelijke richting, laten kapen door Zweden en Polen. Door Carl Bildt en Radoslaw Sikorski, om precies te zijn. ‘Bildt is bezeten door het tegengaan van Russische invloed in Europa. En Sikorski is, zoals de meeste Poolse politici, gepreoccupeerd met het rechtzetten van historische onrechten. Zij waren de drijvende krachten achter het associatie-akkoord van de EU met Oekraïne. Dat was van hen uit duidelijk bedoeld als sabotage van de Russische plannen voor een douane-unie met Oekraïne. Door die twee mannen zitten we in de huidige situatie. Zij dringen er nu op aan dat Oekraïne met geweld de onrustige provincies terugneemt: volstrekt onverantwoordelijk en immoreel, omdat Europa Oekraïne niet zal helpen als het misgaat. Gênant ook dat juist een minister uit Zweden deze druk uitoefent, een land dat zelf al tweehonderd jaar nergens voor heeft gevochten.’

Als het tot een oorlog tussen Oekraïne en Rusland komt, zal het interne debat in Europa in ieder geval beslist zijn. ‘Totdat de Russen over de grens trekken, zullen de Britten echte sancties tegenhouden. Maar daarna zullen zelfs zij en ook de Duitsers zich achter zwaardere sancties scharen. Europa moet nu alles doen om te zorgen dat het niet tot oorlog komt’, zegt Lieven.

De situatie van de afgelopen week in Oost-Oekraïne leek bijna identiek aan die op de Krim, enkele weken eerder. Hetzelfde slag pro-Russische ‘vrijwilligers’ bezette overheidsgebouwen, soms afgewisseld door gemaskerde, gewapende mannen (lees: Russische soldaten). Maar op de Krim leek een draaiboek afgewerkt te worden dat allang klaar lag. Nu improviseert Poetin, denkt Anatol Lieven: ‘Een strak uitgedacht plan lijkt er nu niet te zijn.’ Maar een strategisch doel heeft Rusland wel. ‘Het doel is niet om provincies van Oekraïne te annexeren, maar om een blok van pro-Russische provincies te creëren binnen Oekraïne’, stelt Lieven. ‘Dat blok zal dan afdwingen dat Oekraïne een federatie wordt. Omdat Rusland in zo’n federatie greep heeft op de oostelijke provincies, heeft het dan de facto een veto over het Oekraïense buitenlandbeleid.’

Een machtsgreep zoals op de Krim is voor Poetin in Oost-Oekraïne veel risicovoller. Niet vanwege wat het buitenland allemaal in theorie zou kunnen doen, maar vanwege zijn eigen bevolking. ‘Poetin schatte correct in dat de Oekraïense regering niet bereid zou zijn om te vechten voor de Krim’, zegt Lieven. ‘Maar voor de oostelijke provincies zullen de Oekraïners vechten. Het Oekraïense leger kan natuurlijk niet tegen het Russische op, maar als het zich in de steden terugtrekt en het daar met de Russen uitvecht, dan krijg je heel lelijke taferelen. Als in Odessa of Charkov talloze Russisch-sprekende Oekraïners sterven en wenend voor de camera’s staan, dan zal dat helemaal niet goed liggen in Rusland. Er zal Poetin veel aan gelegen zijn om dat te vermijden.’

Uiteindelijk zullen de zaken toch de kant op gaan die Poetin voor ogen staat, denkt Lieven. ‘In Kiev en het westen van Oekraïne begrijpen de burgers heel goed dat een federale staat in het voordeel van Rusland is. De invoering ervan kan opnieuw veel geweld opleveren. Maar de Oekraïense regering zal het wel willen accepteren, als zij daarmee een burgeroorlog of scheuring van het land voorkomt. En Europa en de VS kunnen er ook mee leven. Laten we eerlijk zijn: zo erg is het toch niet als Oekraïne een federatie wordt? Duitsland is een federatie, de VS, India. België. Er zijn ergere dingen in de wereld. Het is alleen een precaire weg naar die federatie toe. De situatie kan voortdurend uit de hand lopen.’

Toch lijkt er met de huidige crisis iets fundamenteels veranderd in Europa. Ook als een escalatie uitblijft, als er geen Oekraïense burgeroorlog komt en Oekraïne en Rusland niet in oorlog raken, ook dan lijkt het alsof er een hoofdstuk in de Europese politiek is afgesloten. Alsof Europa de hoek om is gegaan na een periode van 25 jaar relatief vriendschappelijke banden met Rusland.

Zo lijkt het, en wordt het ook vaak geschreven. Maar Anatol Lieven moet schamper lachen om de suggestie. ‘Die hoek zijn we allang omgegaan. Namelijk toen we besloten uit te breiden in Oost-Europa, met de landen van het voormalige Warschaupact en de Baltische staten. Alleen iemand die niet verblind was door blije naïviteit, historisch onbenul of algehele domheid zou geloven dat Rusland zo’n uitbreiding naar zijn grenzen zou pikken.’ Bedoelt Lieven uitbreiding van de Europese Unie of van de Navo? Lieven: ‘Is er voor Russische ogen een fundamenteel verschil dan?’


Beeld: Pro-Russische activisten bestormen het regionale politiegebouw in Gorlovka, in de buurt van Donetsk (Alexey Kravtsov/AFP/ANP).