‘er moet een taart komen’

BEGIN DECEMBER 1998 gaat werpgroep Taart over tot actie en ‘taart’ Frits Bolkestein. Een oplettende medewerker van het RTL4-programma Gekkenhuis belt naar de werpgroep en vraagt of hij op de hoogte gehouden kan worden van volgende acties. Rond de jaarwisseling levert het telefoontje al iets op: RTL4 verneemt dat bij de lancering van de euro vuurwerk te verwachten valt. Een serie namen van mensen die in aanmerking komen voor een taart wordt telefonisch aan de RTL-redactie doorgebeld. ‘We wilden dat feestje op de een of andere manier verstoren’, zeggen de mensen van Taart later.

Zondagochtend 3 januari wordt om negen uur afgesproken. De cameraploeg van RTL filmt hoe in de keuken van Taart de biologisch-veganistische taarten worden klaargemaakt. Ze zijn bedoeld voor de president van De Nederlandsche Bank Nout Wellink, die ’s middags in het DNB-gebouw in Amsterdam een persconferentie zal geven. De actie mislukt. Hoewel de Taart-leden zich hebben aangemeld als verslaggevers van het niet bestaande ‘Arnhems Dagblad’, lukt het ze niet om zonder perskaart binnen te komen. Wat nu? Daarover bestaan verschillende lezingen. Van de kant van EuroDusnie, het Leidse actiecentrum van waaruit Taart opereert, vernemen we dat RTL4 gaat drammen. 'Er moet een taart komen’, zegt RTL volgens een Taarter, 'dat item staat al gepland.’ REDACTEUR HANK van Bosstraten van Gekkenhuis wil wel toegeven dat er zondagavond na de mislukte actie telefonisch contact is geweest tussen hem en de actievoerders. En dat hij 'inderdaad op hete kolen zat’. Voor niets was een cameraploeg naar het DNB-gebouw getogen en op donderdag moest er toch een item zijn. Wie kwam er toen op het idee om Zalm te taarten? Zalm stond niet op de longlist die eind december was doorgebeld, zeggen zowel Jaap van EuroDusnie als Hank van Gekkenhuis. De officiële lezing van beide kanten is dat de werpgroep zelf met Zalm kwam. Van Bosstraten geeft toe dat het een hele opluchting voor hem was dat Taart op Zalm uitkwam, maar hij benadrukt dat hij hier zelf geen rol in had. De actie gaat door. Snel wordt naar de beurs gebeld. Ze mogen nog op de lijst, als drie verslaggevers uit Arnhem: een journalist, een fotograaf en een stagiaire. Maandagochtend komen de drie zonder problemen binnen. De actie verloopt geheel volgens plan: voor het oog van de wereldpers wordt Zalm getaart. Einde actie? Niet helemaal. De zaterdag erop wordt Taart-lid Jaap in Gekkenhuis te kakken gezet. 'Ehm, voor we het filmpje gaan bekijken wil ik graag eerst weten waarom Jelle, die de taart gegooid had, hier niet durft te zijn’, begint presentator Reinout Oerlemans zijn verhoor. Aan de grote tafel zit slechts één gast uit Leiden: Taart-lid Jaap. Verbouwereerd legt hij uit dat de werpgroep de verantwoordelijkheid wil dragen als groep. 'Maar dat is toch ongelóóflijk laf!’ roept Oerlemans. 'Net zat hij in de kantine nog lekker te eten!’ NA DE BERISPING wordt een filmpje getoond van het bakken van de taart en het besmeuren van minister Zalm. Voor het mooie effect wordt een camera op een taart gericht die door een menigte journalisten slalomt alvorens Jelle zijn biologische wapen in het gezicht duwt van de gezagsdrager. Na het filmpje is een tweede gast aangeschoven aan de tafel: Robin Bremekamp, voorzitter van de JOVD. Uitgebreid wordt hem de tijd gegund om Jaap op zijn onfatsoenlijke gedrag te wijzen. Jaaps tegenwerpingen worden begeleid door gejoel van het publiek. Plotseling blikt Oerlemans serieus de camera in en meldt dat een psycholoog van de Katholieke Universiteit Brabant is uitgenodigd om de psychische gevolgen toe te lichten van het ingepeperd worden met een taart. Met droge ogen vertelt de specialist dat Zalm 'zich als individu zal afvragen waar hij dat aan heeft verdiend’ en dat het mogelijk tot aanzienlijke psychische schade bij het slachtoffer kan leiden. Het programma is ten einde. 'Maar jij hebt nog iets meegebracht voor Jaap’, zegt Oerlemans opgewonden tegen Bremekamp. Gedecideerd staat de jonge liberaal op met een taartdoos in de hand en hij stevent onder het afsteken van een ingestudeerd verhaal op Jaap af, die zelf ook een taart voor zich heeft staan. Oerlemans maakt plaats uit angst voor spattend slagroom. Maar Bremekamp heeft slechts een recept voor een grote taart bij zich, die Jaap maar naar het hele parlement moet gooien. JAAP VOELT ZICH de dag na de opnamen flink gepakt. Hem was een interview beloofd over de mening van EuroDusnie over de Europese eenwording. De uitzending heeft hij maar niet meer bekeken. Ook andere media smullen. Want ongeveer tegelijk met de taartactie start een reeks bommeldingen. Enkele telefoontjes naar restaurants van McDonald’s in naam van Elf (Earth Liberation Front) of Raia (Radical Anti-Imperialist Action) blijken genoeg voor 'een opleving van het actiewezen’. Na een telefonische bommelding op een vestiging van KPN-Telecom zegt Philip Freriks dat 'de actievoerders radicaliseren’. Binnen enkele dagen is er sprake van een rage, met onder de bommelders een kwade student die een sociëteit niet binnen mag, een jongen die geen zin heeft in gymles en 'een vertegenwoordiger van bin Laden’. De motieven van Elf en Raia verdwijnen naar de achtergrond. Hun pogingen om de media te gebruiken voor hun boodschap hebben zich tegen de actiegroepen zelf gekeerd: niemand heeft het over de achterliggende gedachte, en het melden van een bom wordt bijkans beschouwd als een terroristische aanslag. LEIDEN, VRIJDAGAVOND. De kantine van actiebolwerk EuroDusnie telt een handjevol eters, de meesten zijn rond de twintig jaar oud. De wekelijkse biologisch-veganistische maaltijd wordt opgediend: aardappelsoep met rijstsalade. De versleten muziekinstallatie stuurt weemoedige Turkse muziek de ruimte in. De stadsverslaggever van het Leidsch Dagblad is er ook. Hij moet een netwerkanalyse maken van het actiewezen. 'Maar niet te BVD'erig hoor!’ zegt hij vergoelijkend. Hoewel hij bij veganisten eigenlijk denkt aan 'uitgemergelde personen’, waar doorgaans 'het licht doorheen valt’, schuift hij na enig aandringen toch aan. Het lukt hem niet om boven een kopje soep 'een lokale Elf-terrorist’ te vinden of een radicaal actienetwerk bloot te leggen. Dat kan ook niet, want het Earth Liberation Front is in Nederland niet centraal georganiseerd. Er bestaat in Nederland sowieso geen centraal netwerk van links-radicale actiegroepen. Een dag later wordt bij EuroDusnie met man en macht gewerkt aan de voorbereidingen van het feest ter gelegenheid van vijf jaar opstand der Zapatistas in Mexico. Een leuk moment om even langs te komen, had Peter door de telefoon gezegd. Samen met Marco poogt hij de veranderingen in het actiewezen van de afgelopen jaren te benoemen. En de rol van de media daarin. In de infowinkel, vol met actielectuur, biologisch voedsel en kookboekjes, zitten we knus rond de fel brandende potkachel. Marco, die ooit nog op een verkiezingslijst van GroenLinks stond, is nu volbloed anarchist. Hij is zijn vertrouwen in de democratie helemaal kwijt. Politicologiestudent Peter is iets minder streng in de leer. Hij is 'een beetje anarchist’, want het parlementaire systeem kan ook best aardige kanten hebben. Maar met argusogen volgt hij de ontwikkelingen in zijn moederland Duitsland waar Die Grünen als actiepartij van weleer verraad heeft gepleegd door in de regering plaats te nemen. De opleving van het actiewezen in Nederland, waar veel journalisten met gevoel voor nostalgie over spreken, vinden ze onzin. Van een neergang is evenwel ook geen sprake. 'Hoe vaak hebben we al niet gehoord dat het laatste grote krakersbolwerk ontruimd is?’ zegt Marco. 'Na de val van de Muur in 1989 was internationaal gezien het politieke evenwicht weg. Eigenlijk zouden wij anarchisten buiten de politieke gevolgen van de Koude Oorlog moeten staan, maar ook wij werden geconfronteerd met het einde van een tijdperk. Het verzet uit de anti-imperialistische hoek viel ineen.’ Ruw wordt Marco onderbroken door de potkachel die met een doffe klap uit elkaar valt. Buiten valt het schoorsteenpijpje mee. Peter neemt over: 'Het lijkt nu beter te gaan met de actiegroepen. Dat is maar schijn. Ze vallen gewoon meer op omdat de parlementaire oppositie haast niets meer voorstelt.’ Marco: 'In Nederland moet altijd iedereen meepraten. Het actiewezen wordt doodgeknuffeld door de politiek. Door het poldermodel konden wij bijna inpakken. Wij hebben eens in een folder al onze bezwaren tegen de Europese Unie op een rijtje gezet. Toen de folder was uitgedeeld kregen we een uitnodiging van de Nederlandse vertegenwoordiging van de Europese Commissie. We moesten naar Den Haag komen voor een gesprek. Graag gingen ze de discussie aan met tegenstanders van de eenwording, zeiden ze. Omdat het niet een gesprek op gelijkwaardig niveau zou worden, hebben we van de kant van de Commissie een teken van goede wil gevraagd: het openstellen van de Europese buitengrenzen. Nooit meer hoorden we iets van ze. Op de uitnodiging voor het gesprek zijn we maar niet meer ingegaan.’ Het wordt koud, Marco’s aandacht richt zich weer op de kachel. Peter vertelt over de taartenacties van werpgroep Taart - 'een daad stellen’, zegt hij. 'We leven in een spektakelmaatschappij. Alles moet groot, mooi en opvallend en daarbij zijn de media nodig. Op een handige manier proberen wij hier gebruik van te maken. Bij zo'n bijeenkomst in de beurs is zó veel pers aanwezig dat je weet dat je succes hebt met het werpen van zo'n taart. Het risico is wel dat maar weinig overkomt van de inhoud van je boodschap: onze bezwaren tegen de euro en de wijze waarop die is ingevoerd. Toch zijn we allang blij als er íets blijft hangen. Maar liever wel wat meer dan dat de euro volgens ons persbericht wordt beschreven als “het meest ondemocratische, megalomane plan dat de bevolking deze eeuw is opgelegd”.’ HOE DENKEN DE media uit het actiewezen daarover? In Amsterdam spreken we met Leo, medewerker van een vrij, niet nader te noemen radiostation. Hij bevestigt dat actievoerders mediagerichter worden. Wanneer krakers een actie op touw zetten om een ontruiming te voorkomen, worden ook de media ingelicht. Helaas, zegt Leo, lukt het nog niet altijd ze helemaal te bespelen. 'AT5 brengt de krakers altijd negatief in beeld. Het verhaal dat achter de actie zit wordt nooit verteld. Ze pakken expres de domste bierpunk en laten die wat onzinnigs in de microfoon schreeuwen.’ En dat geeft een verkeerd beeld. Leo: 'Actievoerders zijn echt niet alleen maar vervelende mensen. Er is ook een groep die normaal met mensen omgaat.’ Want niet alleen het mediagebruik verandert, ook de manier waarop de actievoerder in de samenleving staat. De beweging is zelfkritischer geworden, zegt Marco van EuroDusnie. Minder naïef. Het steunen van 'hele foute Sandinisten’ is er niet meer bij. Ook de dogmatiek en uitgebreide theoretische onderbouwing van tien, twintig jaar geleden is verdwenen. 'Er worden bruggen geslagen naar de burgerij’, zegt Marco. Dat zegt ook radiomaker Leo. Hij ziet de bakkerijtjes met veganistisch en biologisch eten uit de grond schieten; kleine dorpjes in de grote stad, leuke dingen voor de mensen. Wat te denken van de actie Food Not Bombs? De producten van een wereldwinkel die de uiterste houdbaarheidsdatum hebben bereikt mogen officieel niet meer verkocht worden, maar zijn natuurlijk nog wel langer goed. Leo: 'Die worden dan gekookt en dat eten wordt ergens uitgedeeld. Laatst is het al gedaan voor een McDonald’s en bij een militaire conferentie in het Congresgebouw in Den Haag.’ Leo richt zijn idealisme nadrukkelijk ook op zijn eigen omgeving. Hij woont in Amsterdam-Noord en wil in een leegstaand pand een keukentje beginnen om biologisch-veganistische maaltijden voor vijf gulden per stuk te verkopen aan de mensen uit de buurt. Leo: 'Vroeger zaten mensen te veel in hun eigen scene. Als je actie wilt voeren tegen auto’s, maak dan eens een net flyertje, zeg ik dan. Zet er niet meteen heel groot op: “Weg met de auto’s!” Dat werkt niet hè?’ OP NAAR EEN ander eigen medium: actieblad Ravage. In het schamele onderkomen van de redactie in de Amsterdamse Pijp druppelen op een doordeweekse middag twintigers en dertigers binnen. Vanmiddag worden de nieuwe nummers ingevouwen - zonder nietje. Bij het artikel over het transport van radioactief kernafval moet nog een inlegvelletje: komende dinsdag een vergadering van Wise; 'Allemaal komen dus!’ Ravage heeft een oplage van 1200 exemplaren en 750 vaste abonnees. Redacteur Freek Kallenberg kwam er in 1992 bij, na een studie politicologie. Kallenberg: 'Wij willen op een begrijpelijke manier schrijven over acties, politiek buiten Den Haag en culturen buiten de dominante. Ons doel is een podium te zijn voor actiegroepen. Toen we elf jaar geleden als NN begonnen, waren we toch een soort open brief. Nu is er meer redactioneel beleid. Er worden stukken geweigerd of ingekort. Af en toe is het wel moeilijk om kritisch te schrijven over actiegroepen, ze beschouwen je als onderdeel van de beweging zelf. Een tijdje geleden vond een aantal vrouwen dat er seksistische stukken in Ravage stonden. Daar dachten wij anders over. Toen stuurden ze komkommers naar de redactie en hebben ze uiteindelijk de deur dichtgemetseld.’ Kallenberg signaleert een duidelijke breuk met de jaren tachtig. Toen bestond er een heel netwerk van kraakpanden waarlangs acties werden georganiseerd. Tot de acties afnamen. In de jaren negentig kwam een nieuwe generatie actievoerders op, die zich niet meer richtte tegen 'alles’ maar kleinschaliger werkte. Meer gericht op fascisme, vlees, het milieu. Kallenberg: 'Vroeger was gelijk álles klote. De laatste paar jaar zie je veel meer jongeren die zich bijvoorbeeld alleen tegen het dierenleed richten.’ Er kleven nadelen aan het uiteenvallen van het kraak-netwerk. Kallenberg: 'Er ontbreekt een infrastructuur. Je woont in de provincie en je kunt nergens naartoe. Zelfs in Amsterdam is niet veel om naartoe te gaan. Lokale groepen van bijvoorbeeld Milieudefensie gaan vooral staan folderen op de markt.’ Toch kan Kallenberg daar niet echt rouwig om zijn. In het decembernummer van Ravage schrijft hij dat 'verzet dat voorkomt uit betrokkenheid en verlangen zich niet laat organiseren, alle pogingen van links ten spijt’. DAAR DENKT DE andere redacteur van Ravage anders over. Alex van Veen werkte als stagiair bij actieblad Bluf!, toen dat door de redactie werd opgeheven. Hij werkte mee aan het oprichten van NN, later omgedoopt tot Ravage. Van Veen: 'Ik wil met Ravage kleine, lokale basisgroepen opzetten en die via een landelijk overleg met elkaar koppelen. Het is een groot gemis dat kleine actiegroepen elkaar niet weten te vinden. Er moeten toch momenten zijn dat die hun krachten bundelen, zoals bij de groei van Schiphol of transport van kernafval.’ Het afkalven van de structuur wordt ook veroorzaakt door tijdgebrek. Kallenberg: 'In de jaren tachtig was het makkelijker. Je nam een uitkering en werd fulltime actievoerder. Nu is werkloos-zijn in zichzelf al een manier van actievoeren. Bewust baanvrij zijn is een dagtaak op zich.’ MET DE POLITIE komt Ravage nog incidenteel in contact. In mei 1997 stuurde de actiegroep Elf een brief naar de redactie waarin de verantwoordelijkheid werd opgeëist voor de aanslag op een Basf-fabriek in Arnhem. De brief werd door de redactie niet echt serieus genomen. Tot op een dag plotseling de politie binnenviel met een huiszoekingsbevel en de hele redactie overhoop haalde. Ook deze maand kwam weer een claimbrief binnen. Onder de naam Raia werd een aantal bommeldingen op McDonald’s-restaurants geclaimd. De brief werd 'na verwerking’ direct vernietigd. Kallenberg: 'Wij willen geen verlengstuk van justitie zijn.’ Dat acties als taarten gooien en telefonische bommeldingen mediageniek zijn, moet ook wel. Van Veen: 'Omdat actiegroepen klein en lokaal zijn, is het moeilijk om mensen te vinden voor riskante acties. Voor ludieke acties lopen mensen wel warm.’ De Nederlandse Eurotop bewees immers: wie niet ludiek doet en zich radicaler opstelt, moet maar voelen. Kallenberg: 'Het is ook vaak om je eigen lijf te redden.’