André Malraux, Het menselijk tekort

Er was eens…

André Malraux

Het menselijk tekort

Uit het Frans (La condition humaine, 1933) vertaald door E. du Perron

Wereldbibliotheek, 277 blz., € 16,50

Het menselijk tekort uit 1933 is dé roman van een generatie geweest, toen intellectuelen gefascineerd werden door mannen van de daad, «denken met de handen», en «terrorisme» verbonden was met individueel heldendom. Het begint als een avonturenroman: Shanghai, 1927, de jonge Tsjeng vermoordt een louche tussenfiguur om de opstandelingen aan wapens te helpen; voor de volgende dag zijn een algemene staking en een gewapende opstand gepland. Een van de leiders van de opstand is de in Japan opgevoede Kyo. Ook hij wil net als Tsjeng ideeën niet denken maar leven. Het grote verschil is dat Tsjeng een eenling is, die vooral een innerlijke strijd met zichzelf voert, en Kyo organisch verbonden is met de zijnen. Een zelfmoordaanslag op de generaal van de Kwomintang, Tsjan-Kai-Sjek, mislukt, omdat de auto waar Tsjeng zich onder gooit leeg blijkt.

De opstand, het ingrijpen van het leger en de tegenstrijdigheden in het optreden van de Chinese communisten (die de directieven van de Internationale dienen te volgen) en niet te vergeten de geopolitieke machinaties van het (Franse) grootkapitaal bieden volop stof voor een spannende politieke roman. Maar wat heeft men er indertijd niet allemaal in gelezen? De personages zijn figuranten op het wereldtoneel, afgetekende types oftewel wandelende clichés. Gezien zijn gezwollen taalgebruik was Malraux zich ervan bewust dat het hier om de toekomst van de hele wereld ging. Die bedoelingen leidden er ook toe dat de helft van het boek bestaat uit discussies, hooggestemde gesprekken en innerlijke tweestrijd in al niet minder grote woorden – en dat in een Nederlands met veel tegenwoordig deelwoorden.

De titel is een eigen leven gaan leiden. In de roman betekent la condition humaine dat de mens zijn lot niet aanvaardt en god wil zijn. China heeft als tegengif de opium, de islam de hasj en het Westen de vrouw – zo vat Malraux het samen. Individueel kiezen zijn personages om de eenzaamheden des levens te bezweren ieder een eigen illusie: politieke moord, sensatiezucht, revolutie, liefde, carrière of opium. De communistische opstandeling Kyo is uiteindelijk de enige die weerstand kan bieden aan vertroostende illusies, omdat hij deel uitmaakt van een gemeenschap, het volk, de Partij. Malraux heeft niet minder dan heel Zuidoost-Azië op de kaart willen zetten. Hij heeft ook altijd willen doen geloven dat zijn boek op eigen ervaringen stoelde; die bleken grotendeels uit verzinsels te bestaan. Er was eens een (Chinese) communistische partij…