De geheime oorlog tegen Iran

‘Er zijn geen tekenen dat Iran suïcidaal is’

Hardliners in het Westen vrezen dat de machthebbers in Teheran religieuze fanatici zijn die een kernaanval niet schuwen. Iran-kenners betwijfelen dit.

IN IRAN is een undercoveroorlog gaande, zeggen de experts, een unieke 21ste-eeuwse mix van hoogtechnologische sabotage, spionage en gerichte moordaanslagen. Daarachter wordt de hand van Israël en de Verenigde Staten vermoed. Hoog spel dus, en dat kan wel degelijk tot een ouderwetse, bloedige oorlog leiden.
Tussen Iran en het Westen werd de afgelopen weken behoorlijk met de wapens gekletterd. Iran hield eind december grootscheepse marineoefeningen in de Straat van Hormoez, vanouds een uitgelezen manier om voor de tribunes met de spierballen te rollen. En dat net op het moment dat de economische sancties die het land moeten dwingen om zijn atoomprogramma op te geven verder worden aangescherpt. Als die sancties de Iraanse olie-export treffen, zal Iran de Straat van Hormoez afsluiten, dreigde vicepresident Mohammad Reza Rahimi, terwijl zijn oorlogsbodems heen en weer stoomden.
Dat is een dreigement dat in westerse hoofdsteden niet ongemerkt voorbijgaat, temeer omdat Iran meteen ook een kruisraket testte die gebruikt kan worden om schepen in de Straat van Hormoez aan te vallen en de VS waarschuwde om hun vloot uit de buurt te houden, wat Washington voorspelbaar weglachte. De Europese Unie dreigde vervolgens inderdaad met een olie-embargo.
De Straat van Hormoez, de 54 kilometer brede zee-engte die de Perzische Golf met de Indische Oceaan verbindt, is een van de meest strategische plekken ter wereld. Naar schatting eenderde van alle olietankerverkeer passeert er. Wordt ze onbevaarbaar (en daar is niet eens zo heel veel voor nodig; een stuk of wat mijnenvelden, raketten en kanonneerboten zijn voldoende), dan zou de wereld zo goed als afgesloten zijn van olie uit de Golf. Vooral het Westen, dat maar niet uit de recessie komt, kan zo'n economische schok missen als kiespijn.
Rahimi’s dreigement komt na een opeenvolging van incidenten die al twee jaar aan de gang is, maar de laatste maanden steeds meer crescendo ging. Begin november verwoestte een explosie een basis van de Revolutionaire Garde (de hardleerse, ideologische tak van het Iraanse leger) in Bid Kaneh, vlak bij Teheran. Onder de zeventien dodelijke slachtoffers was generaal Hassan Moghaddam, de architect van het Iraanse ballistische rakettenprogramma. Enkele weken later vernielde een explosie een uraniumverrijkingssite in Isfahan, in het centrum van het land.
Het was niet de eerste keer dat het Iraanse nucleaire programma werd getroffen. In 2009 en 2010 kwamen minstens drie kernwetenschappers om bij aanslagen in Teheran. Een vierde raakte gewond. Eind 2010 zorgde het computervirus Stuxnet ervoor dat eenvijfde van de duizenden centrifuges waarmee Iran nucleaire splijtstof verrijkt de vernieling in ging. De spanning steeg nog verder afgelopen december, toen de VS een ultra-geheime drone verloren in Iran. Hoe de Amerikanen het toestel, een onbemand stealth-vliegtuig vol spionageapparatuur waarvan Washington tot voor kort niet eens het bestaan toegaf, kwijtraakten, is onduidelijk. De Iraniërs claimen dat ze het buitmaakten nadat ze op afstand de boordcomputer hackten. De Amerikanen beweren dat ze het radiocontact verloren, waarna het toestel zonder brandstof kwam te zitten en domweg uit het zwerk tuimelde. Dat laatste verklaart overigens niet waarom de drone zich in opmerkelijk ongeschonden toestand bevond toen de Iraniërs hem tentoonstelden.
Iran reageerde op de gebeurtenissen van de laatste paar maanden door zijn troepen in een hogere staat van paraatheid te brengen en raketten te verplaatsen, naar eigen zeggen om ze te beschermen tegen bombardementen. Een hoge - anonieme - Amerikaanse regeringsfunctionaris kon in een gesprek met het maandblad The Atlantic vorige maand niet ontkennen dat er een undercoveroffensief aan de gang is.
Alles wijst er dan ook op dat de bestorming van de Britse ambassade in Teheran eind december, toen een woedende menigte zeventien diplomaten een tijdlang gevangen hield, een symbolische vergelding was. En dan is er het merkwaardige geval van de twee Iraanse agenten die in oktober gearresteerd werden in Washington, op beschuldiging van een moordcomplot tegen de Saoedi-Arabische ambassadeur in de VS.
Waar dat allemaal toe leidt is een open vraag. Iran-watchers maken zich alvast behoorlijk zorgen. ‘Dit is een schaduwcampagne die men verkoopt als te verkiezen boven open oorlog’, zegt Reza Marashi, researchdirecteur bij de National Iranian American Council, een lobbygroep in Washington. 'Maar het kan natuurlijk wel tot oorlog leiden.’

VOOR IRAN is duidelijk wie er achter de incidenten zit. President Mahmoud Ahmedinejad wees na de aanslagen op zijn kernwetenschappers al naar 'westerse regeringen en het zionistische regime’. Op een bijeenkomst van het Internationaal Atoomenergieagentschap (IAEA) in Wenen, afgelopen september, stelde Fereydoun Abassi-Davani, de kernwetenschapper die in 2010 in Teheran een onopgehelderde bomaanslag overleefde, dat de geheime diensten van Israël, de VS en Groot-Brittannië achter hem en zijn collega’s aan zitten. Maar ook Amerikaanse experts in de VS gaan ervan uit dat de incidenten het werk zijn van Amerika en/of Israël.
Dat er in Iran een geheime oorlog aan de gang is, wil de voormalige Amerikaanse luchtmachtgeneraal en Iran-kenner Sam Gardiner niet met zoveel woorden gezegd hebben. 'Laten we het erop houden dat er alleszins oorlogsdaden gepleegd worden’, zegt hij. 'Als je Iran bent, moet je wel geloven dat de VS en Israël met grote clandestiene operaties bezig zijn binnen je grenzen.’
Daar is professor John Tirman, het hoofd van het Center for International Studies op het Massachusetts Institute of Techology (MIT), het mee eens. 'Het is moeilijk in te schatten wie wat doet en wat er achter de schermen nog meer aan de gang is. Maar als je het allemaal op een rijtje zet, heb je iets wat misschien geen oorlog is - je moet voorzichtig zijn met dat woord, want “oorlog” is een juridische term met ernstige volkenrechtelijke implicaties - maar dan toch een set van intimidatiepogingen en schendingen van het grondgebied die bedoeld zijn om het gedrag van Iran te veranderen.’
Sprekend wat dat betreft is dat het kernwetenschappers zijn die worden omgebracht en niet politieke, religieuze of militaire leiders, zegt Tirman. 'Dat toont aan dat dit niet het werk is van een of andere dissidente groep in Iran, maar zeer duidelijk van een buitenlandse macht.’
De vraag is uiteraard: welke buitenlandse macht? Computerexperts zijn het erover eens dat de Stuxnet-cyberaanval de vingerafdrukken van de VS en Israël droeg. 'Als dat waar is, vallen de andere stukjes van de puzzel netjes op hun plaats’, zegt Gardiner. 'Israël gelooft dat Iran een existentiële bedreiging is en kan dus alle Amerikaanse steun gebruiken om Teheran schrik aan te jagen. Net als ten tijde van George W. Bush wordt er ook weer gepraat over regime change. Dat hoor je niet van Barack Obama, maar wel van de Republikeinse presidentskandidaten, van de Israëlische lobby in de VS en van Israël zelf. De druk om op te treden tegen Iran is flink gestegen.’
Volgens John Tirman zijn de VS er op dit moment vooral op gebrand om de Iraanse regering een duidelijk signaal te sturen. 'En dat signaal is: we kunnen jullie treffen waar en wanneer we maar willen. Onderhandel met ons, of je zult constant met dit soort dingen te maken krijgen.’
De regering van Obama schrikt niet terug voor clandestiene operaties, zo blijkt uit de raid op Osama bin Laden vorig jaar en het gebruik van drones om overal ter wereld terreurverdachten uit te schakelen. De Republikeinse presidentskandidaten verwijten de Democratische president ondertussen dat hij te soft is voor Iran en kondigen aan dat ze zelf harder zouden optreden. Zo dreigde Mitt Romney, ex-gouverneur van Massachusetts en favoriet voor de Republikeinse nominatie, in The Wall Street Journal met een 'zeer reële en zeer geloofwaardige militaire optie’. Als hij verkozen wordt, wil hij om te beginnen meer Amerikaanse vliegdekschepen naar de Middellandse Zee en de Perzische Golf sturen.
Die Republikeinse verwijten werden van tafel geveegd door de anonieme functionaris in The Atlantic. 'Alles wat Romney zegt - hardere sancties, clandestiene actie en het verhogen van de druk op de internationale gemeenschap - zijn dingen die we nu al doen’, zei hij. De functionaris meldde verder dat we 'gerust kunnen stellen dat de Israëliërs zeer actief zijn’, maar dat 'niet alles wat we doen gecoördineerd is’.
Hoe groot is de kans dat dit tot een open oorlog leidt? 'We hebben dit soort dingen wel eens eerder meegemaakt met Iran en toen is het niet uit de hand gelopen’, zegt Gardiner. 'Maar het is best mogelijk dat dat verandert. Het bewijs: de moordpoging op de Saoedi-Arabische ambassadeur. Normaal doen de Iraniërs zulke dingen niet. Maar Iran-watchers zijn het erover eens dat extreme elementen terrein winnen in Teheran. Misschien kwam de opdracht niet van de top van de Iraanse regering maar van de Revolutionaire Garde. Wie weet doet het Al-Qudsleger (de special forces van de Revolutionaire Garde - tv) zulke dingen tegenwoordig op eigen houtje. Dat de politieke invloed van de Revolutionaire Garde groeit is zeker. Iran is op een haartje na een militair regime.’

IN DE RELATIES tussen Iran en het Westen draait het grotendeels om Teherans vermeende kernwapenprogramma. Officieel ligt dat al sinds 2003 stil. Een recent rapport van het IAEA bevestigt echter de twijfels die daar in het Westen over heersen. Volgens dat rapport werkt Iran in het geheim verder aan kernkoppen en ontstekingsmechanismen, met de hulp van wetenschappers uit de voormalige Sovjet-Unie. Iran verrijkt ook nog steeds uranium. Naar eigen zeggen voor burgerdoeleinden - het claimt onlangs zijn eerste brandstofstaaf voor een kernreactor geproduceerd te hebben - maar dat is dubieus. Iran heeft maar één kerncentrale, in Bushehr aan de Perzische Golf-kust. De splijtstof daarvoor wordt geleverd door Rusland. Iran hoeft dus zelf geen uranium te verrijken. Men vermoedt dat het dat toch doet om hoogverrijkt uranium aan te maken, de nucleaire 'springstof’ voor kernwapens. Hoe dan ook weigert het land er ondanks alle sancties mee op te houden.
Iran zelf noemde het IAEA-rapport vals. Volgens conservatieven in Israël en de VS geeft het rapport echter aan dat het hoog tijd wordt om in te grijpen, om te voorkomen dat Iran straks beschikt over de Bom. Maar binnen de Amerikaanse inlichtingendiensten zouden rapporten circuleren die de zaak nuanceren. 'Volgens een artikel dat de doorgaans zeer betrouwbare onderzoeksjournalist Seymour Hersh deze zomer publiceerde in The New Yorker, gaan de Amerikaanse inlichtingendiensten er officieel van uit dat Iran al sinds 2003 geen actieve stappen meer heeft gezet om een kernwapen te produceren’, zegt Gardiner. 'Ik verzeker u: als Hersh het bij het verkeerde eind had en we wisten zeker dat Iran een bom aan het bouwen was, dan had iemand dat al lang aan de pers gelekt. Daar hebben we dus niks van gehoord. Maar je blijft in Washington wel politieke stemmingmakerij tegen Iran horen. Dit doet denken aan de aanloop naar de Irakoorlog in 2003: men probeert een conflict uit te lokken.’
'Je moet je blijven afvragen of we niet overreageren op Iran’, zegt Marashi, die in een vorig leven Iran-analist was op het Amerikaanse ministerie van Buitenlandse Zaken. 'Op de keper beschouwd is dat land een relatief bescheiden militaire macht. Is Iran daadwerkelijk van plan om kernwapens te produceren? Zelfs als het dat zou doen, zou het die niet tegen de VS of Israël kunnen gebruiken zonder zijn eigen doodvonnis te tekenen. Er zijn geen tekenen dat de Iraanse regering suïcidaal is. Integendeel: alles wijst erop dat de mullahs meer bezig zijn met overleven en de macht vasthouden dan met wat dan ook.’
Daarover bestaan in de VS en Israël echter grote twijfels. Haviken daar gaan ervan uit dat de machthebbers in Teheran religieuze fanatici zijn die er een apocalyptisch wereldbeeld op na houden en hoegenaamd niet vatbaar zijn voor de logica van wederzijdse afschrikking die traditioneel heerst tussen kernmachten. En als ze niet zelf van plan zijn om kernwapens te gebruiken, bestaat altijd het risico dat ze die doorgeven aan terroristen.
'Waarom hebben ze dan nooit chemische wapens aan terroristen gegeven?’ zegt Gardiner. 'Iran heeft al dertig jaar chemische wapens en die heeft het nooit gebruikt. Tijdens de oorlog met Irak in de jaren tachtig gebruikte Saddam Hoessein wél chemische wapens, maar de Iraniërs verloren nooit hun zelfbeheersing. Er zijn simpelweg geen historische bewijzen om te zeggen: als Iran kernwapens had, dan zou het die gebruiken.’
'Amerikaanse conservatieven zeggen steeds dat Iran één tot drie jaar van de Bom verwijderd is’, stelt Marashi. 'Maar dat horen we nu al sinds de jaren negentig en de schatting verandert nooit. Op een bepaald moment moet je een kat een kat noemen en zeggen: dat is politieke paniekzaaierij.’ Het huidige beleid dreigt bovendien contraproductief uit te pakken, zegt hij. 'Als je een strategie van clandestiene oorlog, sabotage en liquidaties gebruikt, bevestig je de paranoia van het Iraanse regime. Dan overtuig je het regime ervan dat het wél kernwapens nodig heeft om zijn eigen overleven te waarborgen.’
Stemmingmakerij tegen Iran is gevaarlijk, vindt ook Gardiner. 'Het ergste wat er kan gebeuren, is dat Israël gaat geloven dat het Iraanse nucleaire programma niet met sancties en diplomatieke middelen gestopt kan worden, dat Amerika niet mans genoeg is om op te treden en dat het vervolgens zelf een preventieve aanval lanceert. De VS kunnen zich dan niet permitteren om Israël níet te volgen, en vervolgens krijg je een bredere oorlog in het Midden-Oosten.’

JE KUNT ISRAËL overigens moeilijk verwijten dat het nerveus is. Ahmedinejad verklaarde in 2005 dat de joodse staat van de kaart geveegd moet worden. Die beruchte uitspraak was naar verluidt slecht vertaald. Ahmedinejad zou gezegd hebben dat 'het regime dat Jeruzalem bezet uit de pagina’s van de geschiedenis moet verdwijnen’. Maar toch: vanuit Tel Aviv bekeken is dat een subtiel verschil. De Israëliërs zitten sindsdien op de punt van hun stoel. Hoe dan ook ligt een scenario waarin Israël zelf het heft in handen neemt en het Iraanse kernprogramma bombardeert niet voor de hand, waarschuwt Tirman. 'Mensen stellen zich voor dat je dat met één aanval kunt doen, zoals de Israëliërs in 1981 deden met de Iraakse reactor in Osirak, maar Iran heeft meerdere kernfaciliteiten en veel daarvan bevinden zich onder de grond. Die moet je dus dagen aan een stuk bombarderen om een impact te hebben. Bovendien kost dat het Iraanse kernprogramma hooguit een paar jaar, want alles wat je vernietigt, kunnen ze opnieuw opbouwen. Met andere woorden: als je toch de nucleaire faciliteiten gaat bombarderen, kun je net zo goed meteen ook het Iraanse leiderschap uitschakelen. Ik ben er zeker van dat het Pentagon daar plannen voor heeft klaarliggen. Dat wil niet zeggen dat die ook uitgevoerd worden, maar als we een Republikeinse president krijgen, zal de druk om op te treden stijgen.’
'Veel Iraniërs houden absoluut niet van hun regering, maar ze houden nog minder van buitenlandse inmenging en ze worden evenmin graag bedreigd’, zegt Marashi. 'Als er oorlog komt, zullen zij dus achter het regime gaan staan. Met andere woorden: door militaire druk uit te oefenen op het regime, verkwanselen we de kans op goodwill bij de Iraanse bevolking.’
De gevolgen van een oorlog met Iran zouden niet te overzien zijn, waarschuwt Gardiner. 'Stel je voor: Hezbollah (de door Iran gesteunde islamitische terreurgroep in Libanon - tv) gaat Israël bestoken, Amerikanen in Afghanistan en Irak worden aangevallen, de Iraniërs leggen mijnen in de Perzische Golf en bestoken olietankers met Silkworm-raketten, waarna de olieprijzen verdubbelen en de wereldeconomie slagzij maakt. Dat zou geen regionaal conflict zijn. We hebben het hier echt over een wereldcrisis.’
'Oorlog lijkt al met al onwaarschijnlijk’, zegt Marashi. 'Maar pas op: vaak beginnen oorlogen met misverstanden en misrekeningen die uit de hand lopen omdat er niet wordt gecommuniceerd.’
Tirman: 'Als ik de Amerikaanse en Israëlische regeringen adviseerde, zou ik zeggen: je hebt je boodschap luid en duidelijk gestuurd, nu is het tijd om te bekijken of er een deal te maken valt. Je kunt dit soort dingen niet blijven doen, want op een gegeven moment pakt het compleet verkeerd uit.’