Grenzen aan de Zweedse gastvrijheid

‘Er zullen heilige huisjes sneuvelen’

Zweden wil minder asielzoekers. Hoe kon het beleid van een land waar iedereen welkom was zo omslaan?

Medium gettyimages 510605706

Het is rustig in de trein die op een doordeweekse februariochtend van Denemarken naar Zweden rijdt. Een paar kilometer van vliegveld Kastrup rijdt de trein een tunnel uit, de Öresundsbrug op. De laagstaande winterzon schittert op het water. Pilaren van de beroemde brug schieten aan beide kanten voorbij. Het duurt maar een paar minuten. Dan mindert de trein vaart, om niet veel later tot stilstand te komen op Hyllie, het eerste station op Zweeds grondgebied. De deuren gaan open en koele lucht stroomt naar binnen. De zes mensen die in de coupé zitten kijken even op en beginnen in hun tas te rommelen. Buiten op het perron lopen twee medewerkers van de Zweedse grenspolitie voorbij. De omroeper verzoekt reizigers hun ID-kaart bij de hand te houden. Zeven minuten later hebben de Zweedse beambten de identiteitsbewijzen van alle passagiers gecontroleerd en kan de trein weer vertrekken.

Voor wie regelmatig tussen de twee Scandinavische landen reist, is het even wennen dat Zweden nu aan de grens controleert wie het land binnenkomt. Ook een paar stations eerder, op het Deense vliegveld Kastrup, wordt al een identiteitscontrole uitgevoerd door veertien beambten in gele hesjes. Wie geen geldige papieren kan laten zien, komt de trein daar al niet in. Het hoort allemaal bij het strengere asielbeleid dat Zweden afgelopen najaar inzette. Bijna 163.000 mensen vroegen in 2015 asiel aan in Zweden, waarvan zo’n 114.000 in de laatste vier maanden van het jaar. En toen was de grens bereikt. Het tot dan toe genereuze beleid, dat ervoor zorgde dat Zweden per hoofd van de bevolking veel meer vluchtelingen opnam dan andere Europese landen, sloeg om.

In een groot voormalig winkelpand in Malmö staan de verhuisdozen vier rijen dik opgestapeld tegen de muren. ‘Warme truien heren’, staat erop. Of ‘Jassen dames L’. Er staan kledingrekken met gevoerde winterjassen en er liggen stapels schoenen in vooral grote en kleine maten. Buiten op het raam kleeft een poster: Refugees Welcome to Malmö. Student Maria Wallin en de gepensioneerde Stina Gestrelius lopen de dozen langs en tellen af waar ze moeten zijn. ‘We hebben honderd broeken voor mannen nodig’, zegt Wallin. ‘En honderd paar wanten.’ Ze schuift een paar dozen opzij, zodat er een gangetje vrij komt tussen twee stapels waardoor ze bij de achterste dozen kan.

Refugees Welcome to Malmö is een vrijwilligersorganisatie die opgericht werd in de eerste week van september 2015, toen wekelijks duizenden vluchtelingen met de trein uit Denemarken aankwamen op het centraal station van de stad. ‘Wij zijn bewoners van de stad en we wilden helpen’, vertelt voorzitter Alexandra Hjorstvang. ‘Er kwamen zó veel mensen aan die niets hadden, behalve de slippers en kleding die ze aan hadden. Ze waren absoluut niet gekleed op het Zweedse weer, ze wisten niet waar ze Migrationsverket (de Zweedse immigratiedienst –bk) konden vinden, en er waren ook veel mensen bij die verder wilden reizen naar Noorwegen en Finland en die geen idee hadden hoe ze dat moesten aanpakken.’ De eerste weken waren er alleen maar vrijwilligers op het station, vertelt Hjorstvang. Ze zamelden kleding, speelgoed en spullen in en deelden die daar uit. In totaal zijn er wel tweehonderd kinderwagens verdeeld, denkt ze. De vrijwilligers gaven mensen informatie en zorgden soms samen met een andere organisatie voor transport. Na een paar weken kwam ook het Rode Kruis naar het station. De gemeente plaatste barakken op een veldje achter het station, waar Migrationsverket een eigen kantoor kon openen en waar mensen even konden wachten. Maar het duurde lang voordat die autoriteiten kwamen. Hjorstvang: ‘Als vrijwilligers zijn we een tijd alleen geweest. Ik geloof – hoe ongeloofwaardig het ook klinkt – dat ze deze situatie niet hebben zien aankomen.’

Twee jaar eerder, in september 2013, besloot Migrationsverket dat alle Syriërs die in Zweden asiel aanvragen een permanente verblijfsvergunning krijgen. Die genereuze houding leidde, in combinatie met de verheviging van het conflict in Syrië en de regio eromheen, tot een groeiend aantal asielaanvragen. Zo’n 81.000 mensen vroegen in 2014 asiel aan in Zweden. Toenmalig premier Fredrik Reinfeldt vroeg alle Zweden om hun hart open te stellen voor mensen op de vlucht. Het was het _wir-schaffen-das_moment van Zweden.

Zomer 2015 leek het aantal asielaanvragen iets af te nemen en werd de prognose voor dat jaar naar beneden bijgesteld, naar 74.000. Op Europees niveau was dat nog steeds veel, en dat stoorde sommige politici. ‘Mijn Europa vangt mensen die uit een oorlog komen op. Mijn Europa bouwt geen muren’, zei de huidige premier Stefan Löfven op 6 september 2015 nog, tijdens een grote Refugees Welcome-manifestatie in Stockholm.

Maar eigenlijk is op dat moment de situatie al omgeslagen. Want waar het aantal nieuwkomers in de najaarsmaanden meestal afneemt door onder meer het slechtere weer op de vluchtroute blijven nu steeds meer mensen naar Zweden komen. Geheel tegen de prognose in vragen in de maand september 24.300 mensen asiel aan. In oktober worden dat er ruim 39.000. Ter vergelijking: Nederland kreeg in het hele jaar zo’n 57.000 asielaanvragen te verwerken. Het lukt bijna niet meer om onderdak voor al die mensen te vinden. Soms worden bussen vol vluchtelingen in noordelijke richting op weg gestuurd, zonder dat bekend is waar naartoe. Onderdak moet nog geregeld worden terwijl de bussen rijden. Zelfs in de ontvangstruimte van het kantoor van Migrationsverket slapen mensen. De nieuwe prognose van Migrationsverket, die op 22 oktober uitkomt, windt er geen doekjes om. ‘Het lijkt vandaag de dag wel of Zweden aan Turkije grenst’, staat erin. De 160.000 asielaanvragen die voorspeld worden, kan het systeem nauwelijks aan.

Vechtend tegen haar tranen staat Åsa Romson van de Milieupartij op 24 november 2015 op een persconferentie, om daar samen met andere partijleiders aan te kondigen dat het genereuze Zweedse asielbeleid zal moeten veranderen. ‘Verschrikkelijk’, noemt de partijleider van de meest vluchtelingvriendelijke partij van het land de nieuwe maatregelen die ingevoerd gaan worden, zoals grensbewaking, opvang op minimaal EU-niveau, tijdelijke in plaats van permanente verblijfsvergunningen en een kleinere kans op familiehereniging. Op haar Facebook-pagina schrijft ze een paar dagen later: ‘Als alle EU-landen gezamenlijk verantwoordelijkheid zouden nemen, zou het lukken. Maar dat zo veel mensen naar Zweden komen, heeft ertoe geleid dat ons systeem op springen staat.’

Zowel de immigratiedienst als de gemeenten in het hele land hebben een adempauze nodig om de zaken op orde te brengen. Zweden wil, in ieder geval voor even, uitstralen dat vluchtelingen maar beter niet hierheen kunnen komen. Het land heeft lang geprobeerd om binnen Europa het goede voorbeeld te geven, maar kent nu vooral één doel: minder vluchtelingen.

Was dat echt een verrassing? ‘Achteraf gezien hebben premier Löfven en minister van Migratie Morgan Johansson al sinds de zomer van 2015 signalen gegeven die erop duidden dat het migratiebeleid wel eens aangescherpt zou kunnen worden’, zegt Jonas Hinnfors, politicoloog aan de Universiteit van Göteborg. Hinnfors: ‘Ze benadrukten in interviews bijvoorbeeld dat ook andere Europese landen hun verantwoordelijkheid moesten nemen, dat de buitengrenzen van de EU beter bewaakt moesten worden, en dat ze meer zicht wilden krijgen op wie het land binnenkwam. Daarnaast begonnen gemeenten te klagen dat ze het geld en de voorzieningen niet hadden om mensen op een goede manier op te vangen. Als je al die dingen combineert, hadden we misschien kunnen weten dat deze omslag in het beleid eraan zat te komen zodra de aantallen asielaanvragen weer verder zouden stijgen.’

Maar politiek gezien lagen die beleidswijzigingen heel gevoelig. De rood-groene minderheidsregering van de sociaal-democraten en de Milieupartij kwam na de verkiezingen in 2014 moeizaam aan de macht. Na twee maanden werd hun begroting afgekeurd, waarna nieuwe verkiezingen werden uitgeschreven. Een maand later kwamen zes partijen samen alsnog tot een akkoord, de nieuwe verkiezingen waren van de baan.

‘Als de Zweedse straten niet langer veilig zijn voor normale Zweden is het onze plicht om iets aan het probleem te doen’

De Milieupartij is volgens Hinnfors ‘misschien wel de meest open partij van Europa als het om migratie gaat’ en bovendien een partij die sterk vasthoudt aan haar idealen en niet gauw bereid is tot compromissen. Partijleden geven nog steeds aan dat milieu en klimaat vandaag de dag de belangrijkste thema’s zijn, waar kiezers van alle andere partijen immigratie en integratie aanwijzen. En de Milieupartij wilde absoluut geen strenger migratiebeleid.

‘Het waren altijd sociaal-democraten’, zegt Hinnfors, ‘die waarschuwden dat zaken rond immigratie ingewikkeld werden of dat het systeem op instorten stond, nooit mensen van de Milieupartij. Ik denk dat we al veel eerder een verscherpt beleid hadden gezien als de sociaal-democraten alleen hadden kunnen beslissen. Zij hebben in de afgelopen decennia altijd genereuze en strenge maatregelen met elkaar gecombineerd als het ging om migratiebeleid. Ze zijn altijd voorzichtig geweest en wilden de grenzen niet al te ver open stellen.’

De Milieupartij zit voor het eerst in de regering. Als de beleidswijzigingen zo indruisen tegen de principes van de partij, waarom is ze dan niet uit de regering gestapt? ‘Dan hadden nog veel ergere beslissingen genomen kunnen worden’, antwoordt partijleider Åsa Romson op die bewuste persconferentie. En volgens Hinnfors speelt er nog iets: de klimaattop in Parijs is op dat moment in aantocht. Hinnfors: ‘Uit de regering stappen op het moment dat een minister van de Milieupartij Zweden zal vertegenwoordigen op de klimaattop zou een heel drastische stap zijn geweest. Het zou betekend hebben dat de groenen invloed zouden verliezen op hun allerbelangrijkste thema.’

Ondertussen groeide ook de rechts-nationalistische partij Zweden Democraten de afgelopen jaren gestaag. Bij de verkiezingen van 2014 kreeg de partij al een ongekend aantal van dertien procent van de stemmen, waarmee ze de derde partij van het land werd. De partij stemde demonstratief voor de invoering van grenscontroles; pijnlijk voor de sociaal-democraten. ‘Wij hebben dit altijd al gezegd’, benadrukte partijleider Jimmie Åkesson op het partijcongres van de Zweden Democraten in november. ‘We zijn er blij mee, het is alleen een beetje laat.’ De belangrijkste doelstelling van de Zweden Democraten is al jaren ‘negentig tot 95 procent minder immigranten’.

Medium gettyimages 510605768

‘Dat is heel gênant voor de regering’, zegt Hinnfors. ‘Het enige dat de sociaal-democraten daarop kunnen zeggen is dat ze nu vanuit verschillende ideologische hoeken tot dezelfde conclusies en maatregelen komen. De Zweden Democraten zijn bang dat de Zweedsheid van Zweden verdwijnt. Voor sociaal-democraten en de Milieupartij speelt dat absoluut geen rol. Die zijn bezorgd om de welvaartsstaat.’

Wanneer komt de grens van wat een land kan dragen in zicht? Toen toenmalig migratieminister Tobias Billström het in 2013 waagde te spreken over ‘hoeveelheden’ vluchtelingen en zich afvroeg hoeveel Zweden zou kunnen dragen, werd hij publiekelijk aangevallen. Zelfs premier Reinfeldt, van zijn eigen gematigd-rechtse partij Moderaterna, viel hem af. Over ‘aantallen’ en ‘stromen’ spreken in combinatie met ‘vluchtelingen’ is uit den boze in Zweden. Journalisten en opiniemakers stellen de vraag dan ook niet vaak.

Maar een reeks incidenten die gericht zijn tegen immigranten laten ook een andere kant van Zweden zien. Sinds augustus 2015 is er zeker negen keer een poging tot brandstichting gedaan bij een asielzoekerscentrum of op een plek waar een asielzoekerscentrum gepland is. Op 22 oktober valt een gemaskerde man een school in Trollhättan binnen, waar hij een Somalische jongen van vijftien en een Iraakse onderwijsassistent doodsteekt met een zwaard en een Syrische leerling ernstig verwondt. Op 29 januari van dit jaar trekken honderd gemaskerde mannen naar het centraal station van Stockholm om daar migrantenjongeren lastig te vallen. Daarbij verspreiden ze flyers met de tekst: ‘Als de Zweedse straten niet langer veilig zijn voor normale Zweden is het onze plicht om iets aan het probleem te doen.’

In januari 2016 komen geruchten naar buiten over een grootschalige aanrandingszaak op het jongerenfestival We Are Stockholm in 2014, vlak voor de verkiezingen, en in 2015, met vermoedelijk minderjarige asielzoekers als daders. Mogelijk heeft de Zweedse politie bewust niets naar buiten gebracht, om anti-immigratiesentimenten niet aan te wakkeren en de Zweden Democraten niet in de kaart te spelen, speculeert dagblad Dagens Nyheter.

Sinds 8 september 2015 verzamelt de politie bovendien alles wat met vluchtelingen te maken heeft onder code 291. Grenscontroles, bewaking van asielzoekerscentra, aangiftes die vluchtelingen betreffen en gegevens over hoeveel tijd en geld de politie in deze operaties steekt, worden zo geheim gedocumenteerd. ‘Niets mag naar buiten komen’, las Dagens Nyheter in interne politiememo’s. Het wekt de indruk dat het probleem zo groot is dat de politie niet wil vertellen hoe groot.

In een peiling van onderzoeksbureau Ipsos geeft veertig procent van de ondervraagden aan immigratie en integratie als het belangrijkste thema van deze tijd te zien. Een half jaar geleden was dat nog twintig procent. Traditiegetrouw staan onderwijs en werk bovenaan in de lijst. ‘Of mensen nu voor of tegen zijn, iedereen heeft een sterkere mening gekregen’, zegt Alexandra Hjortsvang van Refugees Welcome to Malmö.

‘Hier verzamelen we alle dwaasheden over hoe de macht in ons land niet lijkt te weten dat Zuid-Zweden bestaat’

‘Hoeveel rugzakken moesten we hebben?’ vraagt Stina Gestrelius in de volle opslagruimte van Refugees Welcome to Malmö. Sinds de invoering van de grenscontroles is de asielinstroom in Zweden sterk afgenomen, van op het hoogtepunt tienduizend naar zo’n zevenhonderd aanvragen per week. In Malmö komt bijna niemand meer, omdat het voor mensen die asiel willen aanvragen zo moeilijk geworden is Zweden met de trein te bereiken. De barakken achter het station zijn weg.

Refugees Welcome to Malmö is verhuisd naar de andere kant van het stadscentrum. Hier bezinnen de vrijwilligers zich op hun rol. ‘Er is nog steeds heel veel behoefte aan vooral kleding en schoenen in de gangbare maten’, zegt Gestrelius. De organisatie neemt nu ‘bestellingen’ op van azc’s en andere vluchtelingenaccommodaties in de regio Zuid-Zweden. Vrijwilligers stellen pakketten samen die hier kunnen worden opgehaald.

Een man van een jaar of veertig tikt op het raam. Hij stelt zich voor als Stefan. Als het goed is staat er een tas voor hem klaar. Gestrelius geeft hem een blauwe Ikea-tas met daarin zoals hij gevraagd had een broek, een warme trui en een paar schoenen in maat 42. Stefan heeft een gezinshuis waar hij minderjarige vluchtelingen opvangt die zonder ouders naar Zweden zijn gekomen. ‘De jongen die nu bij mij is geplaatst, had absoluut niets bij zich’, zegt hij. Hij wijst op een witte gebreide trui met een Scandinavisch patroontje, die over een verhuisdoos naast de deur ligt. ‘Hebben jullie die toevallig ook over?’

Voorzitter Alexandra Hjortsvang evalueert nu het wat rustiger is wat wel en wat niet goed ging in de weken dat de organisatie werd opgericht en het hardst nodig was. ‘We weten vrij zeker dat zoiets nog eens gaat gebeuren. Als het niet nu is, dan wel over een paar jaar, en dan willen we er klaar voor zijn.’ Voorlopig lijkt het erop dat de wetswijzigingen die nodig zijn om sommige strengere maatregelen te kunnen invoeren op 22 maart zullen worden aangenomen door het Zweedse parlement. Die wijzigingen maken het bijvoorbeeld mogelijk om vanaf april alleen nog maar tijdelijke verblijfsvergunningen af te geven.

De meest recente prognose van Migrationsverket, van februari 2016 voorspelt voor dit jaar zeventigduizend tot 140.000 asielaanvragen. Een marge die zo groot is dat niemand er veel mee opschiet. Veel hangt af van conflicthaarden in de wereld, van wat andere Europese landen zullen doen, van de effectiviteit van de ingevoerde maatregelen in Zweden en van het imago van het land.

‘Dit is de druppel die de emmer doet overlopen’, schrijven Mats Genberg, Niels Paarup-Petersen en Richard Stjernfeldt eind 2015 op Facebook, in een bericht met als titel ‘Wat is de Öresundsrevolutie?’ Ze zijn de grenscontroles, die een einde maken aan een verdrag dat het al zestig jaar mogelijk maakte om zonder paspoort te reizen tussen Scandinavische landen, helemaal zat. En dat geldt voor meer mensen in de regio rond de Öresund. Al snel heeft de Facebook-pagina 23.000 ‘likes’.

De afgelopen decennia is enorm geïnvesteerd in regionale samenwerking, in Denemarken en Zweden. De brug is gebouwd, veel forenzen reizen iedere dag over de Öresund om aan de overkant te gaan werken, universiteiten en ziekenhuizen werken samen, en vliegveld Kastrup bij Kopenhagen is voor Zuid-Zweden veel dichterbij en veel belangrijker dan het vliegveld van Stockholm. En nu die investeringen eindelijk vruchten beginnen af te werpen, gooien de grenscontroles roet in het eten. De rechtstreekse trein Kopenhagen-Malmö is afgeschaft. Passagiers moeten nu overstappen op het vliegveld en zijn door de controles vaak twee keer zo lang onderweg. Forenzen komen daardoor niet op tijd op hun werk, kunnen hun kinderen ’s avonds niet ophalen bij de crèche, en zijn vooral erg geïrriteerd door de veranderingen. ‘Stockholm’ beslist weer eens iets, zonder naar de mensen te luisteren die in het gebied wonen, is de tendens. Of zoals het in het manifest van de Öresundsrevolutie staat: ‘Hier verzamelen we alle dwaasheden over hoe de macht in ons land niet lijkt te weten dat Zuid-Zweden bestaat.’

Nooit liep het aantal treinreizigers zo snel terug als de eerste weken van dit jaar. Per dag nemen duizend tot vijftienhonderd mensen minder de trein dan voordat de grenscontroles werden ingevoerd. Op de snelweg, een verdieping hoger op de brug, waar de controles minder tijdrovend zijn, passeren juist vierhonderd voertuigen extra per dag. Daaronder zijn veel bussen, die bedrijven nu inzetten om hun werknemers op te halen.

‘Zullen de aantallen asielaanvragen weer stijgen als het voorjaar wordt?’, vraagt politicoloog Hinnfors zich hardop af. Het is moeilijk te zeggen, vindt hij. Vluchtelingen zullen waarschijnlijk andere routes vinden en het is ook goed mogelijk dat mensensmokkel toeneemt. Maar ook als dat niet zo is, staat Zweden voor een enorme uitdaging. Hinnfors: ‘Al die 160.000 mensen die nu in het systeem van Migrationsverket staan en “wachten”, moeten een dak boven hun hoofd krijgen. We moeten zorgen dat ze goed integreren, de taal leren, dat ze toegang hebben tot zorg, opleiding en arbeidsmarkt. Veel vluchtelingen hebben een diploma dat hier niet erkend wordt, en zonder kun je niet werken. Kunnen we op de een of andere manier een snel traject maken dat zorgt dat zij aansluiting vinden op het systeem en de maatschappij? Hoe voorkomen we dat ze jaren op een verblijfsvergunning moeten wachten? Hoe gaan we om met discriminatie? Hoe voorkomen we dat we een enorm mannenoverschot krijgen in de samenleving? Hoe zorgen we ervoor dat mensen die afgewezen zijn ook echt het land verlaten?’

Hinnfors legt uit dat er ook gesproken wordt over manieren om de welvaartsstaat betaalbaar te houden. ‘Er wordt bijvoorbeeld een debat gevoerd over de mogelijkheid om lagere lonen in te voeren. Dat is heel ingewikkeld in Zweden, want de staat heeft daar in principe geen invloed op. We kennen geen minimumlonen, salaris is een overeenkomst tussen werkgevers en vakbonden.’

Er wordt ook gesproken over de mogelijkheid om immigranten minder privileges te geven dan Zweden, wat volgens sommigen tot een soort tweederangs burgerschap zou kunnen leiden. In een samenleving die zo is gebaseerd op gelijkheid ligt dat allemaal heel gevoelig. Hinnfors: ‘Er zullen zeker heilige huisjes gaan sneuvelen. Dat zal pijnlijk worden voor sommige partijen. De sociaal-democraten spelen hierin een sleutelrol, want het Zweedse model is hun model. Maar iedereen ziet dat er iets moet gebeuren. De overheid moet zich ook weer eens met andere onderwerpen kunnen bezighouden.’


Beeld: (1) Halmstad, Zweden, 9 februari. Caravans staan klaar naast een hotel om asielzoekers op te vangen; (2) Kladesholmen, Zweden, 10 februari (David Ramos / Getty Images)