‘erger dan dictatuur’

‘Ik durf bijna niet meer naar de televisie te kijken’, zegt een merkbaar gedeprimeerde Ismail Kadare. De beroemde Albanese schrijver volgt de gebeurtenissen in zijn geboorteland met gepaste vertwijfeling. Maar een patriot blijft hij
PARIJS - ‘De situatie maakt me zeer treurig’, zucht Ismail Kadare in zijn Parijse appartement, dat baadt in het lentelicht. ‘Het is misschien de droevigste episode uit de Albanese geschiedenis. Wat zich afspeelt was op geen enkele manier te voorzien. Het is een grote stap achteruit, een vreselijke val. De enige troost die ik heb is dat uit die puinhoop toch nog iets goeds te voorschijn komt. Op het niveau van de democratische staatsinrichting moet zeker iets gebeuren om te vermijden dat zoiets zich nog een keer voordoet. Als de Albanese politieke klasse uit de gebeurtenissen geen lessen trekt, vrees ik dat dit zware consequenties zal hebben, niet alleen voor Albanië, maar voor heel de Balkan en misschien wel voor alle ex-communistische landen. Het is voor het eerst dat de ex-communisten pogen met geweld de macht te grijpen. Ik zeg niet dat de beweging ex-communistisch is. Het volk was ontevreden vanwege de economische crisis, zo is het begonnen. Net als de maffia hebben de ex-communisten geprofiteerd van de volksopstand.’

Wat verwijt u de politieke klasse?
‘Ik beschuldig de Albanese politici ervan de fundamentele regels van de democratie te hebben overtreden. De betrekkingen tussen de meerderheid en de oppositie waren geradicaliseerd, ieder wou de ander vernietigen. Het is begonnen met vreselijk mondeling geweld, dat onvermijdelijk uitliep op fysiek geweld.’
Maar Berisha had toch gebroken met het oude regime?
'Dat is waar, maar nadien heeft hij ook veel fouten begaan. De ene keer stond hij onder druk van links en extreem-links, dan onder druk van rechts en extreem-rechts. Misschien was dat niet gemakkelijk, maar Berisha heeft de juiste lijn niet kunnen handhaven. Onder druk van al die krachten, van ex-communisten, communisten, nationalisten, fascisten en ex-fascisten is Albanië bezweken. Het is alsof ze de geschillen van de Tweede Wereldoorlog verder wilden uitvechten. Ook toen hebben de communisten enerzijds, de nationalisten en de collaborateurs anderzijds fatale fouten gemaakt. Helaas hebben ze niets uit de geschiedenis geleerd. Ze zijn dezelfde taal blijven gebruiken, dezelfde typische Balkan-passies zijn opgelaaid.’
DENKT U DAT de communistische krachten nog veel te betekenen hebben?
'Ik geloof niet dat het communisme ooit nog terugkeert in Albanië, Maar het is wel waar dat de ex-communisten de hoop niet hebben verloren om in het zadel terug te keren. Ik zeg niet dat de huidige Albanese socialisten dezelfden zijn als de communisten, maar je vindt bij hen wel zeer conservatieve, harde elementen die ervan dromen dat Albanië weer communistisch wordt.’
Zal het land de kracht hebben om uit zichzelf de democratische orde te herstellen?
'Dat zal niet gemakkelijk zijn. Daarom stel ik een internaionale arbitrage voor, al was het maar voor enige tijd, om de gemoederen te bedaren. Daarmee bedoel ik internationale bijstand, de internationale aanwezigheid van soldaten, scheidsrechters.’
Albanië onder internationale voogdij?
'Waarom niet? Het ergste wat je je kunt voorstellen is gebeurd. In Albanië is de openbare orde praktisch helemaal omver geworpen. Het land is weggezakt in chaos en anarchie. En deze anarchie is in mijn ogen nog erger dan de dictatuur. Alle middelen zijn goed om daaraan een einde te maken. Zelfs als dat een internationale voogdij zou betekenen.’
Ziet u in heel de crisis ook een Albanees noord-zuidconflict?
'Neen, dat is een puur intellectueel, reactionair bedenksel dat je hier en daar in de Albanese diaspora aantreft. Nog nooit in de lange geschiedenis van Albanië is gebleken dat er tussen noord en zuid een conflict zou zijn. Waarom zou dat op het einde van de twintigste eeuw nu plots wel het geval zijn? Intellectuele hersenspinsels, al moet ik zeggen dat ze door de media sterk gestimuleerd worden.
Het is heel treurig hoeveel journalisten in Albanië alleen maar een spektakelland zien. Voor hen is Albanië een circus dat dient om de wereld te vermaken. Ik meen zelfs te mogen zeggen dat ze hun best hebben gedaan om olie op het vuur te gieten. Ik heb die houding altijd als cynisch veroordeeld. Ik betreur het dat het beeld van Albanië in de wereldpers altijd heel slecht is geweest, ook in de periode dat het land zich herstelde van de communistische nachtmerrie. De media zaaiden wantrouwen, ze gaven negatieve signalen aan de Albanezen. Ze zeggen voortdurend: arm als jullie zijn, hebben jullie geen toekomst. Ze doen niets anders dan zwartgallige voorspellingen. Op een bepaald ogenblik heeft men gedurende enkele dagen zelfs het horror-news verspreid dat het land in tweeën was verdeeld. Dat vind ik werkelijk crimineel - ze zetten de mensen ertoe aan conflicten uit te vechten die nooit hebben bestaan. Willen ze het racisme nieuw leven inblazen? De etnische haat aanwakkeren?
Soms heb ik de indruk dat iedereen ons verwijt dat we het communisme ten onrechte hebben afgeschaft, dat Jalta, dat criminele pact tussen Churchill en Stalin, in Albanië voor altijd moet blijven bestaan. Dat kan ik niet verdragen.’
Heeft de internationale bijstand van organisaties als het IMF Albanië niet echt geholpen?
'Het is wel waar dat Albanië de laatste tijd veel hulp heeft gekregen, maar men vergeet één ding: gedurende meer dan vijftig jaar heeft Albanië geen stuiver van Europa gekregen. Joegoslavië heeft in die periode misschien honderd miljard dollar gekregen.’
Had Europa dan geld moeten geven aan het communistsche Albanië van Enver Hoxha?
'Neen, zelfs indien Europa geld had willen geven, was dat niet mogelijk geweest, want zoiets was verboden. Toch had men destijds iets voor Albanië kunnen doen. Albanië was al die tijd compleet vergeten. Europa schonk er niet de minste aandacht aan. In Duitsland bestond het radiostation Free Europe dat de communistische landen van informatie voorzag. De enige taal die daar niet bestond was het Albanees. Tegenover Albanië ligt Italië, maar de Italiaanse televisie heeft nooit iets voor Albanië gedaan, ook al wist men dat de Albanezen naar de Italiaanse televisie keken. We waren vergeten, aan ons lot overgelaten. De Albanese dictatuur heeft van die absolute onverschilligheid handig gebruik gemaakt om tegen het volk te zeggen: zie je wel, het Westen houdt niet van Albanië.’
Op een zeker ogenblik liet Hoxha de Sovjethaven sluiten, de enige Sovjethaven in de Middellandse Zee. Maar het Westen nam dit cadeau zelfs niet ter kennis. Heeft u daar een verklaring voor?
'Dat is een raadsel. Maar ik vermoed dat de Russen en het Westen hun idylle niet wilden verstoren. Er was een stilzwijgend akkoord tussen Oost en West. Het Westen wilde vooral Joegoslavië plezieren. Voor Joegoslavië kwam het goed uit dat Albanië stalinistisch en communistisch bleef. Hoxha kon zijn dictatuur handhaven met de hulp van vooral de Servische communisten en de rest van Europa. Iedereen liet Hoxha zijn gang gaan. Ik denk dat er in de wereld geen dictator was die zozeer met rust werd gelaten. Het eerste wat Joegoslavië aan het Westen vroeg, was om geen relaties met Albanië aan te gaan. Op die manier konden ze ook hun greep op Kosovo, waar de meerderheid van de bevolking van Albanese afkomst is, behouden. Ze waren bang dat een democratisch Albanië een zekere aantrekkingskracht op Kosovo zou uitoefenen en hadden er dus alle belang bij om het stalinisme in Tirana te handhaven. Ik ben er zeker van dat het Servische regime ook nu weer erg gelukkig is met de situatie, want nu kunnen ze tegen iedereen zeggen: het is beter dat Kosovo bij ons hoort dan bij Albanië. Ik sluit niet uit dat hun geheime dienst een belangrijke rol speelt in Albanië, want er zijn dingen gebeurd die men alleen daaruit kan verklaren.’
Zoals?
'Ik denk aan de organisatie van de opstand, aan de vaststelling van het moment waarop de kazernes werden bestormd. Ik sluit niet uit dat een geheime buitenlandse hand heeft meegeholpen de rebellie een gevaarlijke wending te geven die zich niet alleen tegen het Albanese regime zou keren, maar een totale anarchie zou creëren om Albanië te destabiliseren.’
Weet u of er banden bestaan tussen de Democratische Partij van president Berisha en de oplichters die de piramideconstructies op touw hebben gezet?
'De verantwoordelijkheid van de regering ligt voor de hand. In Albanië is enorm veel corruptie en daarom twijfel ik er niet aan dat heel wat ambtenaren en leden van de regering bij de zaak betrokken zijn.’
De tegenstanders van Berisha beweren dat de nieuwe geheime politie voor veel geweld verantwoordelijk is.
'Ik weet niet waarom u over de geheime dienst spreekt en niet over de inlichtingendienst. Alleen in het geval van Albanië gebruikt men de uitdrukking “geheime politie”. Het is een wettelijk staatsorgaan. De Albanese inlichtingendienst wordt overal als een diabolische organisatie afgeschilderd. Voor veel mensen is ze identiek met de communistische geheime politie geworden, een organisatie die veel misdaden op haar naam heeft staan. Ik denk niet dat je die twee kan en mag vergelijken. Maar er is natuurlijk wel een reden voor de haat waarmee de nieuwe inlichtingendienst wordt bejegend. Voor de ex-leden van de communistische geheime politie is de nieuwe inlichtingendienst een soort rivaal, een organisatie die in hun plaats is gekomen. De leden van de inlichtingendienst worden nu gevangen genomen en zelfs levend verbrand. Het is zoals tijdens de Hongaarse opstand, toen leden van de Hongaarse geheime dienst werden gelyncht. Maar er is een groot verschil: in een democratisch regime is dat niet geoorloofd. De agenten van de nieuwe inlichtingendienst verdienen dat lot niet. De nieuwe inlichtingendienst heeft eenvoudig nog geen tijd gehad om een negatieve rol te spelen. De terreur tegen de zogenaamde geheime politie wordt vooral uitgeoefend door de leden van de oude communistische geheime politie. Ik ben er zeker van dat de gangsters en de maffia zich gehinderd voelden door de nieuwe inlichtingendienst. Ze wilden de handen vrij hebben om te smokkelen, om drugs te verkopen en aan de prostitutie te verdienen. Nee, het zou veel juister zijn geweest wanneer men zijn woede op de regering had gericht in plaats van op die zogenaamde “geduchte Albanese geheime politie”, zoals een krant schreef.’
Is de maffia een nieuw verschijnsel in Albanië?
'Absoluut. Het grootste ongeluk van Albanië zijn de bewapende benden die nu het land terroriseren. Daarom zeg ik dat Albanië behoefte heeft aan internationale hulp, aan een internationale politie, alleen al daarvoor. Het gaat om zeer gevaarlijke benden die snel moeten worden geneutraliseerd. Kijk, Italië is heel dichtbij. De Albanese maffia werkt samen met de Italiaanse. Albanië was helemaal geïsoleerd, en van de ene dag op de andere gingen de grenzen open. Er is veel verkeer tussen Albanië en Italië. Dat heeft de maffia erg geholpen om haar activiteiten te organiseren. Ik ben voor correcte grenzen. Het gaat niet aan dat in een staat iedereen komt en gaat zonder dat er enige controle is, want daardoor worden maffia en banditisme alleen maar aangemoedigd. Albanië was overdreven vrij wat het grensverkeer betreft.’
ZIET U DE VERKIEZINGEN in juni met vertrouwen tegemoet?
'Ja, hoewel ik toch ook twijfels koester. Hebben we er wel tijd genoeg voor? En zolang de anarchie blijft duren, is dat geen atmosfeer om verkiezingen in te organiseren.’
Vindt u dat Berisha vóór de verkiezingen moet verdwijnen?
'Dat hangt ervan af. Om daarover te kunnen oordelen zou ik in Albanië moeten zijn. Wat zijn de voor- en nadelen? Op dit ogenblik zijn alle partijen het erover eens dat hij nog aan de macht moet blijven. Als zelfs zijn tegenstanders het daarmee eens zijn, heb ik niet het recht om het tegendeel te beweren.’
Maar dat hij oppositieleider Fano drie jaar in de gevangenis heeft gehouden, is toch een schande?
'Ik heb dat altijd een vergissing gevonden. Zelf heb ik twee jaar geleden een publieke oproep gedaan om hem vrij te laten, maar ik werd niet gehoord. Ik weet niet wat hij uitgespookt heeft. Ik weet niet of de beschuldigingen tegen zijn persoon terecht zijn. Hij werd beschuldigd van machtsmisbruik en van verduistering van fondsen. Maar als leider van de oppositie kon hij toch ook vervolgd worden zonder hem op te sluiten?’
Blijft u een patriot?
'Ik heb altijd de Albanese cultuur verdedigd. Ik ben een burger van een klein en breekbaar land dat nooit anderen heeft aangevallen. Het heeft wel dwaasheden uitgehaald, maar niet tegen anderen, wel tegen zichzelf. Ik ben en blijf loyaal tegenover mijn land. Vergeet niet dat Albanië ook veel vrienden heeft. Ik krijg de laatste tijd honderden brieven met sympathiebetuigingen. En niet alle journalisten zijn vijanden van Albanië. Onlangs was er een Franse journalist op de televisie. Hij vertelde dat hij in Albanië door Albanese bandieten was aangevallen. Ik dacht, daar komt niets goed van, hij zal Albanië zwart maken en hij heeft nog gelijk ook. Maar hij zei ook dat het de eerste keer was dat een buitenlander werd overvallen, want in Albanië zijn buitenlanders onaanraakbaar, ze lopen er in principe geen gevaar.
Die journalist was correct, hij heeft die bandieten niet verward met heel het volk of heel het land. Ik vind het veselijk dat Albanië op het scherm altijd overkomt als een volk van vulgaire, gewelddadige en arme mensen. Maar zulke beelden zie je overal. Ik zou over Parijs een film kunnen maken die je de stuipen op het lijf jaagt. Het beeld van een Parijse clochard is toch niet bij machte om het schitterende beeld van Parijs in de wereld te vernietigen? Dat geldt blijkbaar niet voor Albanië. Men ziet alleen maar ellende. Dat anti-Albanese racisme stemt me bitter. En dat terwijl het land in wezen over alle troeven beschikt om de huidige crisis te overwinnen. Het is een rijk land met energieke en intelligente mensen, de bevolking is zeer jong. Al die energie werd de laatste tijd helaas gebruikt om stommiteiten te begaan. Ze moet positief gekanaliseerd worden.’
HET BEELD van de piramide, dat er een is van soliditeit, heeft plaats gemaakt voor een beeld dat symbool staat voor ineenstorting. Hoe kijkt u daar, als schrijver van de roman 'De piramide’, tegenaan? In die roman dient de constructie van de piramide om de mensen intellectueel en fysiek te immobiliseren…
'In mijn roman kon de piramide, als een heks, verschillende vormen aannemen. Maar ik had me nooit kunnen voorstellen dat ik in Albanië de piramide opnieuw zou tegenkomen in de vorm van malafide beleggingsmaatschappijen. Maar het zit natuurlijk wel in de logica van de piramide: het is een zwarte leegte in de vorm van een piramide, krachtig en vreselijk, die het bestaan van duizenden mensen heeft vernietigd. Net zoals de Egyptische piramiden duizenden mensen gedood hebben.’
Denkt u dat de mensen die veel geld verloren hebben aan de piramidefondsen, op de een of andere manier een vergoeding kunnen krijgen?
'Gedeeltelijk wel. Er moeten middelen komen om de schade te herstellen. De meesten hebben kleine sommen geld verloren, van duizend tot drieduizend dollar. Maar er zijn er ook die enorme sommen geld hebben verloren, van honderdduizend tot twee miljoen dollar. De eerste vraag die men aan die mensen zou moeten stellen is: waar en hoe hebt u in korte tijd zoveel geld kunnen verzamelen? Het is illegaal geld. En dat zijn de mensen die het geweld ten top gedreven hebben. Maar de gewone mensen willen niets liever dan dat Albanië weer een rustig land wordt.’
In zijn nieuwe boek 'Balkan-transit’ zegt de Fransman Maspero dat indien er dan al een Balkan-abces is, het hoe dan ook een Europees abces is.
'Ik denk dat hij gelijk heeft. Het geweld dat op de Balkan haast een cliché is, kun je vandaag de dag overal in de wereld zien. Het geweld dat we enige tijd geleden in Los Angeles hebben gezien, was toch ook ongehoord. Ik las in de krant dat een Amerikaanse Balkan-specialist zei: het geweld in Albanië is vergelijkbaar met dat in Los Angeles, maar het verschil is dat in Amerika het leger direct kan ingrijpen, terwijl het Albanese leger daar juist niet toe in staat is. Het geweld is overal in de wereld, maar op de Balkan komt het altijd veel directer tot uitdrukking.
Ik ben er overigens ook van overtuigd dat je de graad van beschaving van een land niet altijd kunt afmeten aan de vriendelijkheid van de mensen. Beschaving is iets dat dieper gaat. Natuurlijk kun je spreken van een Albanese civilisatie, ook al lijkt dat in de huidige situatie paradoxaal. Tijdens de Tweede Wereldoorlog was Albanië het enige volk dat geen joden uitleverde aan de Duitsers. Albanië is het enige land op de Balkan waar geen chauvinistische doctrine bestaat. Albanië was nooit racistisch en het heeft nooit een genocide tegen anderen gepland. Dat is een mentaliteit die uit de Oudheid stamt en die al eeuwen de gist is van de Albanese beschaving.’