Toneel

Erotiek en de verloren utopie

Toneel: Nieuw-Europa-festival Paradise Regained (2)

Het eerste optreden van de twijfelende revolutionair Danton is een vrijpartij met de grootste liefde van zijn leven, Julie. Het sleutelwoord in het gesprek tijdens het vrijen is: walging. De opstandeling walgt van de consequenties van de opstand. Zijn walging gaat tot op het bot: de opstand is verworden tot één groot Niets. Hij kijkt aan tegen een berg afgehakte hoofden. En hij weet niet meer waarom de opstand ooit is begonnen.

Het eerste optreden van de nadrukkelijk niet twijfelende revolutionair Robespierre be gint aan de rand van een beek. Hij waadt door het water en orakelt over doelen en middelen van de revolutie. Het stemvolume doet vermoeden dat hij er zelf al lang niet meer in gelooft. Zijn volgelingen (lakeien, hielenlikkers) wassen ondertussen lakens in die beek. In de loop van de scène slaan ze het water uit de lakens en maken dat slaan tot een marteling van hun meester, ze tergen de rug van Robespierre – het lijkt een sm-club. Danton kan zijn mensenliefde – of zijn libido – niet meer verbinden met de door hem mede geënsceneerde mensen opstand. Robespierre haat de mensenliefde – of hij kent die liefde niet – en heeft de haat tot een steriel politiek programma omgesmeed. In Dantons dood, hét stuk over de teloorgang van een revolutie, schrijfdebuut van de geniale toneelauteur Georg Büchner (1835), ontmoeten ze elkaar één keer. Robespierre: «De ondeugd moet bestraft worden, de deugd moet door terreur regeren.» Danton: «Ik zou mij schamen tussen hemel en aarde rond te lopen met zo’n puriteinenkop als die van jou, alleen al om het droeve plezier anderen slechter dan mijzelf te vinden.» Het gesprek tussen Danton en Robespierre is een debat tussen doven, een discours over lust en utopie tegenover normen en waarden. Een grote vertelling over de verhouding tussen erotiek en een verloren utopie.

Büchners Dantons dood was te zien op het Nieuw-Europa-theaterfestival Paradise Regained en werd gespeeld door Teatro Stabile uit Macedonië, regie: Aleksander Popov ski. Ik heb lang niet een voorstelling gezien die zo machteloos en krachteloos begon (het cliché van een vrijscène, waarna de enorme bedsprei op het liefdesnest van het complete decor werd weggetrokken, waarna vervolgens afgehakte hoofden uit luikjes op het speelvlak worden geworpen, tja). Maar de voorstelling revancheerde zich (met name in de tweede helft) geweldig. Danton is, door zijn existentiële twijfels over de opstand, eigenlijk van meet af aan ter dood veroordeeld, hij wordt het spreekwoordelijke kind dat door zijn eigen revolutie wordt opgevreten. De wijze waaróp regisseur Popovski dat verhaal vertelt is vooral in zijn beeldende kracht verrassend. Door het «koor» van de opstandelingen bijvoorbeeld, dat diverse varianten van de Marseillaise ten gehore brengt, als een jazzcombo zonder instrumenten. Of in Dantons toespraak tot het revolutionaire tribunaal, dat hem en de zijnen tot de guillotine zal veroordelen, een toespraak die wordt overstemd door krankzinnige muziek, terwijl Robespierre ondertussen zijn gezicht in huis-tuin-en-keuken-verband verhult – het zinloze gebaar van de politicus die niets meer wil horen, niets meer wil voelen en vooral niets meer wil zien. Het grote gevecht tussen de levensgenieter Danton en de kille rekenmeester van de revolutionaire terreur Robespierre is hier teruggebracht tot een fraai duel tussen autisten.

Gemist, zult u zeggen. Zegt u dat wel: deze karavaan vol theater uit de nieuwe landen van de Europese Unie is voorbij voor we het wisten. Als deze aflevering van De Groene Amsterdammer bij u op de deurmat valt, kunt u nog net naar het Amsterdamse theater Felix Meritis hollen om een intieme versie te zien van Anton Tsjechovs Meeuw, door het Hongaarse Krétakör Theatre in de regie van Arpád Schilling (17 en 18 november, 19.00 uur). En naar Romeo & Juliet uit Litouwen in Maastricht. In dezelfde stad kunt u nog terecht voor een samenwerkingsproject tussen jonge Nederlandse theatermakers en toneelspelers uit Slovenië. Dat alles tot 25 november.

Paradise Regained smaakt naar veel meer. De organisatoren hebben plechtig beloofd dat ze met het tonen van theater uit Midden- en Oost-Europa doorgaan tot er geen publiek meer komt. Daar houden we ze aan.

Tot en met 25 november. Informatie: www.paradiseregained.nl