Michael Kirkham

Erotische genade

Pornoficatie van de samenleving, alcoholgebruik onder jongeren; thema’s op de tentoonstelling van de schilder Michael Kirkham in Gemeentemuseum Den Haag.

Michael Kirkhams jonge en lethargische personages lijken in de greep van krachten die ze niet kunnen beïnvloeden, laat staan beheersen. Het leven, de wereld, de globalisering, overkomt hun. Geloof in de maakbaarheid van hun eigen lot en de toekomst lijkt niet voor hen weggelegd. Wellicht verklaart dat ook hun popperige verschijning, alsof ze van kunststof zijn.

Medium 1k

Niet dat ze geen pogingen ondernemen om aan de verveling en hun naargeestige stedelijke omgeving te ontsnappen. Comazuipen is cool. Laveloos liggen de jongelui in Absturz (2006) op de vloer, te midden van de lege flessen en de sigarettenpakjes. Bovendien nemen ze schaamteloos bezit van de openbare ruimte. Begraafplaats, parkeerplaats of vuilstort, ze doen het overal, net als dieren. In Parkplatz (2007) ligt een jonge vrouw met ontbloot onderlichaam op de motorkap van een auto. Haar naar binnen gerichte blik lijkt echter ontgoocheling uit te drukken, alsof haar een opwindende fantasie is ontnomen. De seks biedt slechts kortstondig verlossing. En waar excessen heel gewoon zijn is ook parkeerplaatsseks maar een triviale gebeurtenis. Bovendien: hoe verder je uit de band springt, hoe harder je weer op jezelf wordt teruggeworpen. Niettemin blijft de lust een amorele en weinig kieskeurige tiran, die hoe dan ook aan zijn trekken wil komen.

Medium 2k

In Housing Estate (2006) tilt een vrouw haar jurk op en biedt met een wezenloze blik haar vagina aan een hond aan. Bestialiteit als alledaags verschijnsel. Kirkham toont het dierlijke en onpersoonlijke gezicht van de seksualiteit, haar vulgaire lelijke kant die zich niets gelegen laat liggen aan conventies. Dat het tafereel is gesitueerd tegen de achtergrond van een graffitimuur in een verloederde nieuwbouwwijk kan geen toeval zijn. Menselijk gedrag wordt zowel door biologische als door sociale factoren bepaald, zo lijkt Kirkham te willen zeggen.

Medium 4k

Toch kun je je niet aan de indruk onttrekken dat zijn personages zich ook juist wentelen in die aardse troosteloosheid omdat ze daar de bloemen van het slijk hopen te plukken. Te midden van het schroot op de illegale dumpplaats in The Wasteground (2007) pijpt een halfnaakt meisje een jongen. En zowaar: door het donkere en dichte wolkendek sijpelen wat zonnestraaltjes. Als een teken van goddelijke genade. Het haar van het meisje onttrekt zowel haar gezicht als het geslacht van de jongen aan het zicht. Ook het hoofd van de jongen valt door een afsnijding buiten het frame. De kijker is dus het seksuele schouwspel ingezogen om te worden buitengesloten. Uiteindelijk stuit hij slechts op de roofzuchtige gulzigheid van zijn eigen voyeurisme.

Pornografie is de meest agressieve vorm van de cultus van het beeld: de visuele penetratie van alles wat zich gewoonlijk aan het zicht onttrekt. Een poging om het machtige geheim van de vrouw even zichtbaar te maken als de penis en zo aan de mannelijke blik te onderwerpen. Kirkhams werk mag dan op het eerste gezicht een pornografische indruk maken, in feite laat hij vooral de beperkingen van porno zien. Zelfs wanneer de lichamen van zijn vrouwen volledig aan de toeschouwer zijn blootgesteld vertoeft hun geest ongrijpbaar elders. Ook al is hun vagina nog zo zichtbaar, ze laten zich niet reduceren tot hun geslachtsdeel, tot een lustobject. Eigenlijk geeft Kirkham ze juist terug wat ze door de pornografie is ontnomen, namelijk hun mysterie. Terwijl men zich bij het kijken naar porno nooit afvraagt hoe het leven, de dromen en verwachtingen van de actrices eruitzien, roepen Kirkhams personages wél zulke vragen op.

Medium 5k

Uit The Story of Black Glove (2007), een erotisch beeldverhaal van acht bladen, blijkt dat Kirkham ook fraai kan tekenen. Zijn schilderijen kenmerken zich echter door de afwezigheid van lijnen. Vrijwel alles wordt zichtbaar gemaakt door een subtiel spel van licht en fijne kleurnuances dat intense concentratie verraadt. Dit geldt ook voor zijn versie van L’Origine du Monde, de close-up van een vagina, geschilderd door Gustave Courbet in 1866. Terwijl de pornofoto waarop het beroemde schilderij gebaseerd was de vagina ontheiligde, verhief Courbet die juist tot een sacraal altaar. Daarmee toonde hij zowel de scheppingskracht van de vagina als de kracht van de schilderkunst, die zich indertijd bedreigd wist door de uitvinding van de fotografie. Met Origin of the World (Negative) (2005) overpeinst Kirkham op briljante wijze opnieuw dezelfde thema’s. Het schilderij heeft veel weg van een fotonegatief, ook al kan geen fotonegatief er ooit zo uitzien. Waar we gewoonlijk schaduw aantreffen bevindt zich nu gekleurd licht en omgekeerd. Gloeiend groen en turkoois licht verspreidt zich bijna tastbaar vanuit haar schoot. Baart het licht de vrouw of baart de vrouw het licht?

Michael Kirkham. Gemeentemuseum Den Haag, tot en met 28 oktober