Ervaren verontwaardigde

Toen de Franse oud-diplomaat Stéphane Hessel in 2010 een wereldster werd met de publicatie van het 28 pagina’s tellende Indignez vous! – een vurig pleidooi voor meer engagement – kwamen ook enkele van zijn biografische bijzonderheden voor het voetlicht.

Stéphane Hessel, Indignez-Vous!, € 4,95
Stéphane Hessel en Edgar Morin, De weg van de hoop, € 4,95
Stéphane Hessel, Engagez-Vous!, € 11,95

Zoals het feit dat hij twee keer aan een wisse dood wist te ontsnappen. De vaderjood Hessel was lid van het Franse verzet toen hij in 1944 door de Gestapo werd opgepakt en op transport moest naar concentratiekamp Büchenwald. Daar werd een executiedatum vastgesteld, 20 oktober 1944, een dag die samenviel met zijn 27ste verjaardag. Hessel wist aan de terechtstelling te ontkomen door op het laatste moment de identiteit over te nemen van een overleden medegevangene, ene Michel Boitel. Later ontsnapte hij aan de nazi’s tijdens een transport naar het concentratiekamp van Bergen-Belsen. In een interview met NRC Handelsblad uit 2011 keek Hessel hierop terug als niets minder dan een wederopstanding. ‘Sindsdien probeer ik een opgeruimd man te zijn.’

Hessel groeide op in een kosmopolitisch, intellectueel milieu dat heel Europa zijn thuis noemde. Hij werd in 1917 geboren in Berlijn als de zoon van een joodse schrijver (Franz Hessel) en een protestantse journaliste (Helen Grund). Huisvriend van de familie was de filosoof Walter Benjamin, met wie Hessel senior de Duitse vertaling verzorgde van Marcel Prousts À la recherche du temps perdu. Hessels moeder was een grillige modejournaliste die ook een literaire vertaling op haar naam heeft staan (Nabokovs Lolita). Hessel senior en Grund waren archetypische bohémiens. Ze bewaarden zichzelf niet alleen voor elkaar, maar gingen ook een driehoeksverhouding aan met de schrijver Henri-Pierre Roché, die hierover de roman Jules et Jim schreef (later verfilmd door François Truffaut).

Hessel emigreerde in 1924 met zijn moeder naar Parijs. Hij studeerde filosofie, doorliep daarna in Londen de School of Economics om in 1939 toegelaten te worden tot de prestigieuze École Normale Supérieure, kweekvijver voor de toekomstige bestuurlijke elite van het land. Hessel ontvluchtte in 1941 bezet Frankrijk en sloot zich in Londen aan bij generaal De Gaulle. In 1944 keerde hij terug naar Frankrijk om de op handen zijnde invasie te coördineren. Verontwaardiging werd vanaf die jaren de belangrijkste drijfveer voor zijn handelen. Verontwaardiging over het nazisme, en na de Tweede Wereldoorlog verontwaardiging over het gebrek aan zelfbeschikkingsrecht voor volkeren en individuen. Als jonge diplomaat werkte hij daarom mee aan de opstelling van de Universele Verklaring van de Rechten van de Mens. Tot ver na zijn pensionering zette hij zich in voor recht en waardigheid – zoals in 1994 toen hij in Rwanda bemiddelde tussen de Hutu’s en de Tutsi’s, en in 1996 toen hij voor de sans-papiers (illegalen) ging staan die uit wanhoop een kerk bezetten.

In 2010 was Hessel 93 jaar oud toen zijn belangrijkste geloofsartikel – verontwaardiging als middel voor engagement – wereldwijde respons vond. Indignez vous! verscheen in een oplage van achtduizend stuks bij een kleine uitgeverij. Het was een gelegenheidswerkje. De tekst was bedoeld als speech bij een herdenking van het verzet. In het nawoord van de Nederlandse vertaling (Neem het niet!) heet Hessel ‘een oude man die ons wat te zeggen heeft’. Dat, de reputatie van Hessel, en de toenemende volkswoede (Occupy, de Arabische lente) in die periode, zorgden ervoor dat Indignez vous! de plaatselijke context ontsteeg. Het werd een wereldwijde bestseller (4,5 miljoen exemplaren verkocht, in 33 talen vertaald) met navenante invloed. In Spanje, waar aanzienlijke delen van het volk door werkloosheid en bezuinigingen op de knieën waren gebracht, gingen vanaf mei 2011 protestgroepen de straat op die in de media bekend kwamen te staan als los indignados – de verontwaardigden.

‘Zeker, de ervaring van een hoogbejaarde als ik, die geboren is in 1917, is anders dan de ervaring van de jonge mensen van nu’, schreef Hessel in Indignez vous! De wereld is ook ingewikkelder geworden, gaf hij toe. Maar als jonge mensen goed om zich heen kijken, zo ging hij verder, dan vinden ze genoeg om verontwaardigd over te zijn. Hij gaf twee aanzetten: de geperverteerde financiële instituten die door schandalige zelfverrijking de wereldeconomie in een crisis hebben gestort, en de onrechtvaardige behandeling van illegalen en immigranten.

Het is een dun boekje met een onverbiddelijke aantrekkingskracht. Het roept op tot een directe restauratie van heerlijker tijden, toen de helden van het verzet in naoorlogs Frankrijk een ideale maatschappij nastreefden.

In 2011 verscheen Engagez-vous!, waarin Hessel in een interview verder zijn beklag deed over financieel en politiek onrecht. Instructies om de verontwaardiging om te zetten in daden gaf hij nauwelijks. Hessel wilde vooral een inspirator zijn, een verkondiger van humanistische boodschappen die tot engagement verleiden. Het beste komt dit tot uiting in de hoofdstuktitels van zijn derde boek (Tous comptes fait… ou presque, 2011) die van een aandoenlijke blijmoedigheid zijn: ‘De kracht van compassie’, ‘Houden van de liefde’, ‘Het plezier van de ontmoeting’, ‘De poëzie van meerdere nationaliteiten’.

Hoe verontwaardigd is men nog, tweeënhalf jaar na Indignez vous!? Het momentum van Occupy lijkt voorbij, de revolte in de Arabische wereld hapert en neemt vooral in Syrië een gruwelijke wending. Maar in Zuid-Europa zijn protesten nog aan de orde van de dag. De verontwaardiging krijgt daar haar politieke beslag in partijen als de Vijfsterrenbeweging (Italië) en Syrizia (Griekenland). In Nederland resulteerde een recent collectief beleden vorm van verontwaardiging in een mailbombardement aan sns-topman Sjoerd van Keulen. Daarmee is ook meteen het ondefinieerbare en onbeheersbare karakter van verontwaardiging geschetst. Het komt niet altijd in de romantische variant die Hessel bepleitte. De groeiende extreem-rechtse partijen in Europa beroepen zich evengoed op verontwaardiging. Zij wenden het echter aan voor afbraak en vreemdelingenhaat.


Neem het niet! en Doe er er iets aan! van Stéphane Hessel verschenen bij van Gennep.