De Groene Live #25: Zijn corona-complotten waanzin? Kijk woensdag om 20.30 naar de live-uitzending. Meer informatie

Escalatie

Het meningsverschil tussen Rusland en het Westen over de Krim en sommige andere delen van Oekraïne ontwikkelt zich steeds verder tot een conflict tussen twee vormen van buitenlandse politiek. Moskou is om te beginnen in het voordeel omdat de strijd zich in een buurland afspeelt, waarbij de krachtmeting op de Krim al ten gunste van de Russen beslecht lijkt. Amerika heeft zich onder het leiderschap van Obama op een ander soort conflicten ingesteld.

De afgelopen jaren zijn de drones tot een onmisbaar wapen geworden. Met de cyberwars hebben digitale technieken zich in de oorlogvoering gevestigd, zoals in Iran is gebleken, en als er nog ouderwets handwerk moet worden gedaan zijn daarvoor de Special Forces. Na de mislukkingen in Irak en Afghanistan lijken de grote legers definitief op hun retour te zijn. Dat is in overeenstemming met de verandering van de publieke opinie zoals blijkt uit het uiterst voorzichtige beleid van Obama, eerst bij de omwenteling in Libië en nu tegenover Syrië. De tijd van de grote expeditionaire legers is voorbij.

In Rusland is een heel andere ontwikkeling gaande. In de International New York Times van 17 maart staat een uitvoerig artikel waarin beschreven wordt hoe het stalinisme weer terrein lijkt te winnen. Geciteerd wordt de 76-jarige in Moskou wonende schrijver Alexandr Prokhanov die onlangs op de door de staat gecontroleerde televisie verscheen. Hij is een verklaard voorstander van Poetins confrontatiepolitiek. Die kan weer worden uitgelegd als een reactie op de Amerikaanse dreiging om de relaties met het Russische bedrijfsleven te verbreken. Maar daarmee reageerden de Amerikanen weer op de eerste fase van het Russische beleid in Oekraïne. Dat is het wezen van de escalatie: een reeks van overtreffende trappen waartoe de tegenstander het initiatief heeft genomen. Maar als het proces eenmaal op gang is gekomen, gaat het vooral om de geestdrift waarmee het wordt voortgezet. Die is nu duidelijk aan de zijde van Prokhanov en zijn medestanders.

Een geestverwant van Prokhanov, professor in internationale betrekkingen aan de Universiteit van Moskou Sergei Karaganov, verklaarde dat deze episode ‘de spelregels zal veranderen. Iedereen die in Rusland een grote schoonmaak onder de elite wil houden en de natie wil reorganiseren, verwelkomt deze crisis met het Westen.’ Prokhanov is nog radicaler. Hij vindt dat de Sovjet-Unie moet worden hersteld, desnoods met geweld, en dat nu moet worden verhinderd dat Amerika natie na natie opslokt. En nog een bondgenoot van dit clubje, Aleksandr Dugin, zei dat anti-amerikanisme de kern van onze ideologie is geworden. Na de ‘gebeurtenissen op de Krim is er geen weg terug’.

Het gaat om de geestdrift waarmee het proces wordt voortgezet

Tegen deze visie steken de maatregelen van Amerika en de Europese Unie wat magertjes af. Inreisverbod voor 21 belangrijke Russen en bevriezing van tegoeden. Dat zal de Russische ultranationalisten niet aan het schrikken maken maar eerder in hun mening bevestigen. Na een paar maanden is het niet meer de vraag of er een escalatie komt maar hoe die verder zou kunnen verlopen.

Uit de geschiedenis kennen we de functie van ‘incidenten’. Een militaire patrouille raakt de weg kwijt, komt op nog niet formeel vijandelijk grondgebied en er ontstaan een schietpartij en een achtervolging. Een klassiek voorbeeld is het Venlo-incident in 1939, waarbij leden van de Britse en Duitse strijdkrachten elkaar troffen. De inzet was een gefingeerde aanslag op Hitler in voorbereiding. Later heeft dit incident de Duitsers gediend om de aanval op Nederland te beginnen.

Kunnen we ons iets dergelijks nu nog voorstellen? Het Russische leger dat een rechtvaardiging heeft geconstrueerd om een van de Baltische staten binnen te vallen? Ik denk voorlopig nog dat Poetin zo’n ouverture niet voor zijn rekening zou willen nemen. Hoewel? Zouden de West-Europese landen dan als voortzetting van de gewapende escalatie gaan mobiliseren? In dat geval zouden we serieus aan een derde wereldoorlog moeten denken.

Maar zo ver is het nog lang niet. Ondanks de bittere toon van de diplomatie zijn de gemondialiseerde economieën te zeer met elkaar verweven. En het voeren van een oorlog is de kostbaarste van alle menselijke bezigheden.

Dan is er nog een argument dat tegen het uitbreken van een oorlog en zelfs hervatting van de Koude Oorlog pleit. De massa’s zijn niet meer ideologisch gemotiveerd. Het Oostblok van Stalin en daarna Chroesjtsjov was een ideologische eenheid, weliswaar met veel onderdrukte oppositie, maar ook sterke communistische partijen in het Westen. De oppositie in de Sovjet-Unie vormde toen geen bedreiging voor de politieke besluitvaardigheid. Daartegenover stond het Vrije Westen, The Free World onder leiding van Amerika, even besluitvaardig en zwaar gewapend. Dat is geschiedenis. Nu modderen we door in een nieuwe escalatie, waarin Poetin al een doel heeft bereikt terwijl aan deze kant van de wereld verder wordt geïmproviseerd.