Ethisch minimalisme is niet genoeg…

Met het manifest ‘Stop Belastingparadijs NL’ begint een coalitie van maatschappelijke organisaties een campagne om ons héél aantrekkelijke vestigingsklimaat voor brievenbusfirma’s en multinationals aan te pakken. Goed getimed. Het is vlak voor de parlementsverkiezingen en er vliegt nu een kapitaal aan steunpakketten de staatskas uit. ‘Per seconde wordt er duizend euro aan belasting ontweken via Nederland. Rijke en arme landen verliezen hierdoor jaarlijks miljarden. Geld dat harder nodig is dan ooit om de coronacrisis het hoofd te bieden’, schrijft de coalitie.

De bijl zetten in dit paradijselijke bastion is niet eenvoudig. Sinds eind jaren tachtig van de vorige eeuw, ver voor de kabinetten-Rutte, heeft Nederland zich ontwikkeld tot de kraamkamer van wereldwijde financiële constructies. Bedrijven die er gebruik van maken hebben er alle baat bij om dit lucratieve systeem in stand te houden. Voor Nederland is het bovendien goede business; het is een structuur die is verkleefd met de politiek, fiscalisten, accountants en notarissen, en op hun beurt zijn zij nauw verbonden met de grote advocatenkantoren op de Zuidas, zoals deze week blijkt uit een onderzoek naar het ethische gehalte van corporate lawyers.

Niet dat de corporate lawyers de wet overtreden, ze opereren er net tegenaan

Deze beroepsgroep speelt als facilitator een belangrijke rol in het versterken van de positie van buitenlandse firma’s, die opereren als een staat in een staat en, laverend tussen de mazen van de wetten, met hun winsten kunnen schuiven. Zij staan ook bedrijven bij met activiteiten in landen met zwakke rechtsstelsels en rechtshandhaving, die het niet zo nauw nemen met de mensenrechten.

Niet dat deze advocaten de wet overtreden, ze opereren er net tegenaan door puur juridisch-technisch de gerechtvaardigde belangen van hun machtige cliënten te verdedigen. Maximale partijdigheid is hun rol in de rechtsstaat, daarvoor mogen ze alles uit de kast halen, en je moet hun beroepsmoraal niet verwarren met een publieke moraal. Uiteindelijk schieten niet zij tekort als het gaat om olielekkages in de grond in Nigeria, en ontwijken niet zij belasting – dat doet hun cliënt. Dat die houding risico’s van reputatieschade met zich meebrengt, beseffen ze op de Zuidas goed. Ethiek staat sinds een jaar of vijf hoog op de agenda. Jonge advocaten leren ‘vragen stellen’ aan hun cliënten, zich bewust te zijn van hun verantwoordelijkheid of bij deals te onderkennen dat ze onderdeel zijn van een groter geheel dat mogelijk niet deugt. Intern is er veel aandacht voor valkuilen. Maar wat houdt ethiek in de praktijk in?

Shell verloor onlangs rechtszaken, eerst in Nederland en nu in Engeland, die duidelijk maken dat een moedermaatschappij wel degelijk verantwoordelijk is voor wandaden van een dochteronderneming. Ook de rol van de advocaten komt aan bod, al is het niet expliciet. Omdat Shell ‘zonder rechtvaardiging’ stukken achterhield die de deskundigen noodzakelijk vonden, aldus het Haagse Hof, had het concern, bijgestaan door advocatenkantoor De Brauw, de ‘waarheids- en medewerkingsplicht’ niet nageleefd. Opgemerkt werd daarbij dat de deskundigen en niet Shell bepalen ‘welke informatie relevant is voor het onderzoek’. Daarom liet het Hof onzekerheid over de oorzaak van het lek voor rekening van het olieconcern. Shell krijgt van de rechters dus een behoorlijke tik op de vingers. Het roept ook vragen op over hun advocaten: kwam het advies om stukken achter te houden van hen of waren zij (te) loyaal aan wat de cliënt wilde?

Onder maatschappelijke druk begint er toch iets te schuiven. Een multinational loopt na een lange rechtsgang door gedupeerde burgers averij op. Een manifest roept de Nederlandse politiek op om de rol van financieel doorsluisland te beëindigen, of in ieder geval via wetgeving af te bouwen en te eisen dat grote bedrijven openbaar maken hoeveel belasting ze betalen in Nederland. De toenemende kloof tussen arm en rijk, de klimaatcrisis, de economische recessie – de urgentie is zo groot en mondiaal dat verantwoordelijkheid voor alle spelers in dit fnuikende systeem beter afgedwongen moet worden. Met harde regels, toetsbaar via de rechter.