Eurogotspe `meneer ik informeer u niet!‘

Dat de Europese ministerraad geen toonbeeld is van openheid, is genoegzaam bekend. Maar dat de raad van plan is zowat iedere inkijk te verhinderen, wordt de Nederlandse regering wat al te gortig. Vorige week stapte ze naar het Europese Hof om de zaak aanhangig te maken. ‘Dit is te gek’, vindt staatssecretaris Piet Dankert. En met hem de Europarlementariers. Terwijl de Euroambtenaren inmiddels met een staking dreigen.

In Brussel spreken Europarlementariers van een gotspe. Ronduit ‘embarrassing’, oordeelde de Financial Times in het hoofdcommentaar. Want waarom wil de Europese ministerraad de toegang tot zijn zo ingrijpende besprekingen en besluiten nu nog verder afsluiten? De burger klaagt al over de onbereikbaarheid en ondoorzichtigheid van de Europese instellingen. En nu dit, uitgerekend in het zicht van de Europese verkiezingen in juni. De beslissing is 'erger dan het gedrag van de Navo op het hoogtepunt van de Koude Oorlog’, voegde Piet Dankert, staatssecretaris van Buitenlandse Zaken, zijn Europese collega’s onlangs toe.
Vorige week stapte de Nederlandse regering naar het Europese Hof van Justitie om de regeling van de ministerraad ongedaan te maken. 'En dan begint de discussie gewoon opnieuw’, zegt Dankert, net terug uit Brussel. 'Want we moeten die verstarring voorkomen. Dit is echt te gek.’ Maar juristen gewagen van een maandenlange behandelingstijd bij het Hof.
In december vorig jaar besliste de raad, en de Europese Commissie als dagelijks bestuur, over een gedragscode voor de toegang tot informatie. Beide instellingen er werken ruim 18 duizend ambtenaren dienden hiervoor hun specifieke uitvoeringsregels op te stellen. Toen de raad zijn oekazen midden december presenteerde, schrokken de progressievere Euroleden zich rot. Nederland stemde tegen, maar bij dit meederheidsbesluit zonder succes.
De uitkomst van het aanstaande beroep is onzeker. Er is geen jurisprudentie. Het document betreft, strikt beschouwd, een interne zaak van de raad. En daarover kan hij vrijelijk beslissen. Nederland stelt echter dat de 'censuur’ externe consequenties heeft, omdat het de rechten van burgers aantast. Over dergelijke ingrijpende besluiten dient unanimiteit te bestaan, zo schrijft de Nederlandse regering in het beroepschrift. 'Het gaat allemaal nog dieper’, betoogt Dankert. 'De gemeenschap heeft al weinig draagvlak. Door die nieuwe geheimhoudingsoperaties versmalt het draagvlak nog meer. Dat staat haaks op wat ze meenden te hebben geleerd van het Deense referendum over het Verdrag van Maastricht, in juni vorig jaar. Zo groeit het dicht, je begint er als burger toch niet meer aan.’
Ogenschijnlijk houdt de ministerraad vast aan de gepropageerde openheid. In vrijwel ieder document streven Commissie en raad naar meer 'transparantie’. Het bewuste raadsdocument noemt echter daarnaast allerhande beperkingen voor de informatieverstrekking, voortvloeiend uit 'bescherming van het algemeen belang’ of de financiele belangen van de Unie. Dankert: 'Kijk, sommige zaken moeten natuurlijk geheim blijven. Daar hebben we begrip voor, dat doet de Nederlandse staat ook. Maar dit is gewoon catch all, zo ver reikend dat alles er onder kan vallen.’
Eerdere versies van de Europese regeling voor de openbaarheid sloten documenten uit over nationale veiligheid, monetaire stabiliteit, privacy, het buitenlands beleid van de Unie en bedrijfsindustriele geheimen. Daartegen verzetten Duitsland en Groot-Brittannie zich. Die vonden de blik in de keuken nog te ruim. Nu kunnen ook aanvragen worden geweigerd vanwege hun strijdigheid 'met de efficientie en goede orde van de gemeenschap’.
En dit is nog maar het officiele document. Een eind januari naar de Guardian uitgelekte, vierde versie van een intern veiligheidsrapport onthult plannen om de toegang tot documenten van de ministerraad verder te beperken. Het rapport is mede opgesteld door mr. P. de Haan, oud-directeur van de Nederlandse BVD. In interviews pleitte hij in de jaren tachtig nog als eerste BVD-chef voor 'openheid waar dat kan’. Voor het buitenlands beleid van de Unie en internationale politiesamenwerking krijgen documenten volgens de plannen een extra classificatie: 'top secret’, met 'buitengewoon ernstige consequenties’ voor de Unie als ze uitlekken. Die verzwaring, zegt een ervaren jurist op Buitenlandse Zaken, betekent dat de burger ook moeilijk aan lager geclassificeerd materiaal zal komen.
De plannen treffen vooral het secretariaat van de raad. Ongeveer 370 stafleden, vooral juristen en vertalers, moeten een screening ondergaan. Belachelijk, oordeelt Gunther Lorenz, vice-voorzitter van de vakbond van Euroambtenaren, want alle stafleden zijn al eens op hun betrouwbaarheid gecontroleerd toen zij solliciteerden. De bond eist een beroepsmogelijkheid tegen beslissingen die de ambtelijke carriere kunnen breken. De ambtenaren dreigen inmiddels zelfs met een staking. Een wilde werkonderbreking is overigens onwaarschijnlijk. Maar door bijvoorbeeld te weigeren een vreemde taal te spreken, kunnen ze de raad verlammen. Zo is het al eens eerder gegaan.
'Dit is natuurlijk een cultuurbotsing’, zegt Dankert. 'Je hebt open en minder open landen. De tendens is dan het minst open systeem te kiezen. Nederland heeft een zeer open bestuur, en dan merk je dat die anderen zo'n eis tot openbaarheid gewoon niet aanvoelen. Die zijn dat zo niet gewend.’
In tegenstelling tot de ministerraad lijkt de Europese Commissie voorstander van grotere openheid. De burger heeft met dit dagelijks bestuur veel meer te maken. Daags na het Nederlands initiatief presenteerde commissaris De Deus Pinheiro het nieuwe informatiebeleid. 'Van 99 procent van de stukken zie ik geen reden om ze niet aan het publiek vrij te geven’, zei de Portugees onlangs tegen de Volkskrant.
Volgens de juriste Karin Bleeker is dit nog zeer de vraag. Als stafmedewerker op Justitie publiceerde ze op persoonlijke titel over de sancties waarmee de Commissie haar beleid kracht bijzet. 'De Commissie zelf is ook niet zo open. Veel sancties heb ik niet goed kunnen terugvinden. En dan ben ik juriste, met toegang tot bronnen. Dat je gewone informatie niet kunt krijgen is voor de burger erg. Maar dat ook controle door juristen nauwelijks goed te doen is, vind ik nog erger. Want hoe kun je er iemand dan op aanspreken?’ Zonder effectieve sancties stelt de door Dankert bij het Hof af te dwingen openheid weinig voor, aldus Bleeker.
Hoe het informatiebeleid echt werkt, ervaren de Europarlementariers dagelijks. Ook zij moeten vaak maar gissen. De uitgelokte hofuitspraak over de toegang tot raadsstukken juichen ze toe. Een structureel probleem, vinden zij, is het intergouvernementele karakter van de ministerraad. Het gaat om onderlinge afspraken. De parlementsverkiezingen in juni raken de ministerraad bovendien niet direct. De bewindslieden voelen zich niet verplicht het Europarlement te informeren.
'Er wordt daar gewoon koehandel bedreven: wij dit, jullie dat, en klaar zijn we’, zegt Europarlementarier Nel van Dijk (GroenLinks). 'Het is democratisch niet zo fraai. En als je die onderhandelingen moet publiceren, tja, dan werkt dat niet meer. Ze vinden die manier van onderhandelen natuurlijk comfortabel. Soms is er onenigheid, dat hoor je dan ergens, en dat is aanleiding om vragen te stellen. Wat doen ze dan: ze verklaren zich verdorie unaniem. Terwijl ze dat niet zijn. Dan heeft het echt geen zin meer om er in het parlement over te praten. Hun afspraken blijven binnenskamers.’
Volgens Europarlementarier Verhagen, voor het CDA belast met onder andere de portefeuille asielbeleid, betekent het Verdrag van Maastricht alleen op papier een kentering. Het Europarlement dient sinds de ratificatie van het verdrag in oktober 'naar behoren’ te worden geinformeerd. 'Op de eerste vergadering daarna sprak ik Toback (Belgisch minister van Binnenlandse Zaken - tb) hierover aan met betrekking tot het asielbeleid. Die zei keihard: “Ik informeer u niet.” Dat moet u, zei ik. En hij, letterlijk: “Meneer, dat u tot het bot gefrustreerd bent over uw gebrek aan bevoegdheden, dat moet u niet op mij afreageren.” Zo gaat dat. Op zo'n gevoelig beleidsterrein als asielverlening: geen controle. Dat beangstigt me.’ Het blokkeren van het budget van de ministerraad is uiteindelijk het enige effectieve middel om informatie af te dwingen, aldus Verhagen.
De Nederlandse regeringsafgevaardigde stuurt sinds de ratificatie als enige in de Unie zijn parlement vertrouwelijke documenten toe. Maar tijdenlang kreeg zelfs het Europarlement geen toegang tot de agenda van de ministerraad. Van Dijk: 'Ik vroeg dan maar aan onze Tweede Kamerfractie een samenvatting van de agenda. Die wisten meer dan ik.’
Ook de stemverhouding binnen de raad kan nog altijd eenvoudig geheim worden gehouden. Van Dijk en Verhagen bedienen zich daarom van allerhande 'persoonlijke contacten’. Over raadsbesluiten over het asielbeleid hoort Verhagen bijvoorbeeld soms van Amnesty International. Kranten zijn door talloze lekken vaak beter geinformeerd. 'Maar die informatie kun je nauwelijks gebruiken. Het is niet officieel’, zegt Van Dijk. 'Onze ministerraad is ook niet openbaar. Maar daar brengt Lubbers vrijdagavond nog iets van naar buiten waarop je kunt schieten. Hier is er niets.’
'Er is geen geprononceerde politieke tegenstand tegen openheid’, concludeert Dankert. 'Er is nu wel onvoldoende politieke wil om het ongedaan te maken’, zegt hij, 'je krijgt de discussie in de raad niet meer los zonder een hofuitspraak.’