Buitenland

Europa als instrument

Medium anp 54861692
In Duitsland is de Europese integratie een gebod, in Frankrijk een instrument © Foto ANP

Ook al is de SPD nog niet overtuigd, de kans is groot dat de Grote Coalitie er nu snel zal komen in Duitsland. Vrijdag werd het akkoord gepresenteerd op basis waarvan CDU/CSU en SPD de coalitieonderhandelingen in gaan. Het spreekt boekdelen. Dankzij de verregaande pro-Europese randvoorwaarden die SPD-leider Schulz eerder gesteld heeft, moet ‘meer Europa’ de lijm worden die deze coalitie bij elkaar gaat houden.

Maar zoals het altijd is gegaan als er grote werken aangevat werden in de Europese integratie gaat het nu ook: in Europa gebeurt er pas iets als Frankrijk dat wil, en de omstandigheden vereisen dat Duitsland volgt. Oftewel: als Duitsland voelt dat het verantwoordelijkheid moet nemen (want Frankrijk wil uiteraard altijd wel iets). Vlak voor het CDU-SPD-akkoord herinnerde bondspresident Steinmeier de partijen aan Duitslands ‘große Verantwortung für Europa’. De druk verschuift naar Berlijn.

Na het succes van de pro-Europese verkiezingscampagne van Macron richtte alles in Europa zich op het nieuwe momentum dat er onherroepelijk zou komen. Eén ding stond immers al vast voor het thrillerjaar 2017 begon: Angela Merkel zou de Duitse verkiezingen winnen, en zij zou dat doen met een pro-Europese agenda. Maar Merkels overwinning werd er een die voelde als een nederlaag. Niet alleen regeringspartner SPD kreeg er ongenadig van langs, ook CDU en CSU leden historische verliezen. Dat alles zette een slepende formatie in gang.

Zo kon het gebeuren dat mannen met grote ambities voor de EU in het najaar van 2017 niet het verwachte hoogtepunt kregen, maar terechtkwamen in iets anders. In dat onvoorziene spel draaide het niet om drang en daden, maar om beheersing en flexibiliteit. Er kwam namelijk elke keer een seintje van Frau Merkel dat het aangekondigde hoogtepunt nog niet geconsumeerd kon worden.

In de Franse visie hoort Europa een zaak te zijn van de politiek

Commissie-voorzitter Juncker komt hierdoor in de problemen, terwijl hij het schaken van de Duitse dame juist zo fraai getimed had. In 2017 rolde Juncker zijn strategie uit. Hij presenteerde eerst een ‘witboek’ met scenario’s voor de EU (een creatieve prestatie). Vervolgens lanceerde hij ‘reflectiepapieren’ over dringende thema’s (van veiligheid tot globalisering). Hij bepaalde zo de inhoud van het Europese debat. En vlak voor de Duitse verkiezingen stuwde hij de adrenaline op met een ronkende State of the Union-speech, waarin hij de EU brutaal opriep tot zeer vergaande stappen.

Juncker leek zich zo te manoeuvreren in het centrum van het nieuwe gebeuren rond de Frans-Duitse as, waar Macron op preludeerde. Door de impasse in Berlijn dreigt Junckers opzet nu echter te mislukken. In Parijs vindt men dit overigens niet erg. In de Franse visie hoort Europa een zaak te zijn van de politiek. Die speelt zich af in de lidstaten, en daarvan zijn Frankrijk en Duitsland de belangrijkste (in die volgorde). Wat wil Parijs dan?

Ook Macron besteedde zorg aan timing, maar zijn flexibiliteit blijkt superieur aan de planning van Juncker. Macrons wervelende Sorbonne-speech – drie dagen na de Duitse verkiezingen – was een als visie vermomde grabbelton, vol met ideeën uit de rijke collectie van half of niet-geslaagde plannen uit zeven decennia Franse Europa-politiek.

Twee weken geleden kwam het Frans-Duitse vriendschapsverdrag uit 1963 uit de grabbelton. Aanstaande maandag is het 55 jaar geleden dat dit verdrag in het Elysée werd ondertekend – en een golf van verontwaardiging en bezorgdheid door de westerse wereld zond. Macron had het aan de Sorbonne over een update van dit verdrag. De parlementen van Duitsland en Frankrijk bereiden nu gezamenlijk een eerste aanzet voor. Frans-Duitse vriendschap als Europese voorhoede: voor Macron komen de zaken wel heel mooi samen mocht er een Grote Coalitie komen in Duitsland.

De nieuwe Duitse coalitie zal bestaan uit drie verliezers (CDU/CSU, SPD). Dit zal Merkel zwakker maken dan ze was. En Merkel zal Macron nodig hebben om de oproep van Steinmeier, die zij zelf ernstig herhaalde, gestand te doen. Vooral in de Europese budgetten en de eurozone – de belangrijkste pistes van de Frans-Duitse vriendschap – staat er wat te gebeuren. Zo werkt de logica van de Frans-Duitse as. In Duitsland is de Europese integratie een gebod, in Frankrijk een instrument (dat optimaal functioneert als Duitsland een dwingende verantwoordelijkheid voelt). De echte vraag voor Europa is hoe lang deze logica nog mee kan.