Europa Special

Europa Special: Gaullistisch Europa

Als ik de lachers in Groot-Brittannië op mijn hand zou willen hebben, zou ik de volgende vraag stellen: «Wilt u geregeerd worden door (a) Jacques Chirac, of (b) iemand anders?» Het referendum raakt in elk afzonderlijk land natuurlijk onvermijdelijk verknoopt met allerlei nationale kwesties. In Frankrijk gaat het debat bijvoorbeeld over de vermeende «Angelsaksische» aanval op het Franse sociale model of de vraag of Turkije moet worden toegelaten. Aan Britse kant gaan juist stemmen op dat de Europese grondwet het socialisme invoert. Ze kunnen het niet allebei bij het rechte eind hebben. Achter de retoriek schuilt een gemeenschappelijke verontrusting over de gedachte dat deze grondwet een centraliserende tendens heeft, een verontrusting die in combinatie met bezorgdheid om de democratie omslaat in angst.

Daarom geloof ik niet dat het eigenlijke debat gaat over economische kwesties. Het gaat over de vraag of we moeten werken aan meer Europese politieke eenheid, dan wel proberen heel Europa onder één paraplu te verenigen. Naar mijn idee is de grondwet een poging om Europa in de eerste richting te sturen, weg van de tweede.

In het Verenigd Koninkrijk hebben we veel te weinig oog voor het belang van de EU bij het voorkomen van oorlog op het continent. Het is bijna ondenkbaar dat het naoorlogse Duitsland met zoveel vreugde en goede wil van zijn bondgenoten verenigd had kunnen worden zonder de stabiliserende tussenkomst van de Europese Unie. Maar daarmee is de vraag naar het nut van deze grondwet niet beantwoord. Aan de ene kant stellen centralisten dat landen met vergaand geïntegreerde econo mieën veel minder de neiging hebben oorlog te voeren. Aan de andere kant kun je stellen dat de kans op een Europese oorlog het grootst is op de Balkan, en dat het moeilijk is voor te stellen hoe landen als Servië, Bosnië-Herzegovina of Albanië kunnen worden verbonden aan zwaargewichten als Groot-Brittannië, Nederland of Duitsland, tenzij op een buitengewoon vrijblijvende manier.

De discussie over de aard van de EU wordt voortgedreven, zoals zo veel in de EU, door Franse aannamen omtrent hun nationaal belang. Chirac is uitgesproken in zijn wens om van Europa een supermacht te maken op hetzelfde niveau als de Verenigde Staten en, in de toekomst, China. Dat zou een grotere integratie en meer centrale besluitvorming vereisen. Een Europe des patries zou zo’n rol niet kunnen vervullen. Dat zien we al aan de manier waarop de EU nu optreedt in handelskwesties, waarbij de standpunten van de onderhandelaars van vijftien of vijfentwintig staten in Brussel met veel moeite worden gebundeld en vervolgens niet kunnen worden aangepast tijdens besprekingen met de VS of de G20.

Oppervlakkig gezien zijn de Fransen daarom geïnteresseerd in zoiets als een Europese identiteit, maar wat ze eigenlijk doen is het continent een Franse identiteit opleggen, compleet met een anti- Amerikanisme dat in andere landen lang niet zo sterk is (en in het voormalige Oostblok zelfs praktisch afwezig). Maar als we de nu voorgestelde Europese grondwet vergelijken met de Amerikaanse zien we meteen dat deze er niet in zal slagen zo’n identiteit op te leggen. Het stuk bestaat uit honderden pagina’s managementspeak waarbij een normaal mens in slaap valt.

Bovendien ontbreken er twee dingen in dit ontwerp. Ten eerste is de EU een hoogst ondemocratische instelling. Op sommige momenten is dat een voordeel geweest, maar het maakt de steun voor een verenigd Europa buitengewoon broos. Europese politieke elites leggen een model op aan deels onwillige, deels ongeïnteresseerde volken. Deze grondwet is daarop geen antwoord. Een afwijzing ervan in de diverse Europese referenda zou geen ramp zijn, zoals de voorstanders ons voorhouden, maar zou erin resulteren dat de EU gewoon doorfunctioneert zoals zij nu doet. Maar het is geen toonbeeld van democratie als regeringen hun bevolking voorhouden: «Je mag ja of nee zeggen, maar als je nee zegt veroorzaak je een enorme crisis.»

Ten tweede is er de vraag of het wel goed is als vijfentwintig regeringen zo nauw verweven raken. Uit de ervaringen met de eurozone weten we dat een gemeenschappelijke rentevoet voor sommige landen een probleem kan zijn en dat de grote landen daarom een loopje kunnen nemen met het Stabiliteitspact. Zulke integratie veroorzaakt nieuwe problemen, waarbij de grote landen de kleine zullen wegdrukken. Zal Brussel de Oost-Europese landen dwingen hun experimenten met een vlaktaks op te geven? Zal Groot-Brittannië worden gedwongen anti-Amerikaanse standpunten in te nemen, of zullen traditioneel anti-Amerikaans gezinde landen als Griekenland en Portugal worden gedwongen pro-Bush-standpunten te aanvaarden?

Kortom, ik sta sceptisch tegenover de voorgestelde grondwet. Ik denk dat ze niet de juiste vraagstukken dekt en dat ze te veel is ingegeven door een gaullistische visie. Aan de andere kant is het geen ramp als ze zou worden aangenomen.