H.J.A. Hofland

Europese apartheid

Soms verbaast het me dat de armen, de proleta riërs, niet vandaag nog de buurten van de rijken binnenstromen, daar alles meenemen wat draagbaar is en de rest kort en klein slaan, schreef Menno ter Braak in het midden van de jaren dertig. Telkens als het weer gebeurt, in Bagdad, New Orleans en nu de Franse voorsteden, denk ik even aan de verbazing van onze essayist. Hij drukte zich gematigd uit, hij had het niet meer dan natuurlijk gevonden als «de verworpenen der aarde» zich bij de eerste de beste gelegenheid grondig schadeloos hadden gesteld. Het was eerder een wonder, vond hij, dat ze zich over het algemeen zo kalm hielden. Was Ter Braak zijn tijd vooruit?

De deskundigen verklaren nu de diepere oorzaken van het Franse tumult. De oorsprong ligt misschien al in de Algerijnse onafhankelijkheidsoorlog, eind jaren vijftig, begin zestig toen de Algerijnen zich verzetten tegen de Franse fictie dat Algerije een provincie van Frankrijk zou zijn. De opheffing van het Franse imperium in Afrika en Azië heeft stromen immigranten naar het voormalige moederland gebracht. Liberté, égalité, fraternité. Tot op de dag van vandaag denken de Fransen logisch, legalistisch, centralistisch, wereldlijk. Maar de immigranten hadden en hebben alleen hun eigen etnische en godsdienstige identiteit. De broederschap liet het afweten, en bij gebrek daaraan heb je ook niet veel aan vrijheid en gelijkheid.

Dat was al tientallen jaren duidelijk. In de steden begon een topografische apartheid te heersen. In wat wij de achterstandswijken noemen, ontstond een etnologisch bepaald proletariaat. Van de deskundigen niets dan goeds. Ze hebben vanaf het begin gewaarschuwd. Al in het midden van de jaren vijftig verscheen het maandblad van Jean-Paul Sartre, Les temps modernes, met een foto-essay dat toen al geen misverstanden liet. Bibliotheken zijn volgeschreven. Maar de zwakken en hun deskundigen delen één eigenschap: ze hebben geen macht, en worden dus overgeslagen.

Intussen werden we, ook al een jaar of veertig geleden, door weer een nieuw tijdperk beslopen: dat van de massale emancipatie. De meer en minder verdrukte minderheden eisten gelijke rechten en wisten die officieel te veroveren. De vrouwen in het Westen, de homoseksuelen, de zwarten in het zuiden van de Verenigde Staten: allemaal hebben ze er veel voor over moeten hebben om het zo ver te laten komen. Vaak verbitterde tegenstand bevechtend, hebben ze hun rechten afgedwongen.

Aan het begin van de jaren negentig kwam de tweede fase van dit tijdperk: de triomf van de vrije markt, gevolgd door de steeds snellere groei van internet. De ideologische betekenis van de vrije markt is dat ieder individu voor zichzelf verantwoordelijk is en in het vervolg daarop door hard te werken steeds meer van zijn wensen in vervulling kan laten gaan. De verzorgingsstaat doet afbreuk aan de persoonlijke verantwoordelijkheid en dus de zuivere individuele vrijheid. De laatste consequentie van internet is de tot dusver uiterste vervulling van de vrijheid van meningsuiting. Je hebt geen ander medium meer nodig om je hart te luchten. Dat doe je op je blog, zonder bemoeizuchtige redacties of censuur. De bloggers naderen de verwezenlijking van de absolute vrijheid van woord en beeld.

In de werkelijkheid van de afgelopen vijftien jaar betekende de overwinning van de vrije markt niet dat voor ieder hardwerkend individu een draaglijke tot prachtige toekomst was weggelegd. De ingekankerde verwaarlozing en achterstand in de Franse getto’s bijvoorbeeld waren machtiger dan wat de vrijheid van de markt te bieden had. Wel hebben ze ook daar allemaal televisie. Daarop kun je al tientallen jaren iedere dag zien hoe geweldig het leven is voor de mensen die het kunnen betalen; in wat voor magnifieke huizen ze wonen, hoe betoverend hun vakanties zijn, en in wat voor prachtige auto’s ze rijden. En ook hoe mensen elkaar naar hartelust de hersens inslaan, doodschieten et cetera. Dat is allemaal nog entertainment. En dan heb je het nieuws, de eindeloze moordpartij tussen Israëliërs en Palestijnen, de puinhoop van Irak en hoe die is aangericht.

Het komt erop neer dat massa’s immigranten die hoopvol uit hun land van herkomst zijn vertrokken vrijwel niets hebben gekregen van wat hun was voorgespiegeld. Dagelijks zien ze hoe anderen dat wél krijgen. Door de voortgaande emancipatie krijgen ze genoeg van die toestand.

Ihr Herrn, die ihr uns lehrt, wie man brav leben

Und Sünd und Missetat vermeiden kann

Zuerst müßt ihr uns was zu fressen geben

Dann könnt ihr reden: damit fängt es an.

(Bertolt Brecht, Wovon lebt der Mensch?)

Het lijkt me ook niet zo’n wonder dat ze de auto tot hun doel hebben gekozen, dat object van universeel begeren, en tegelijkertijd gereedschap en symbool van het commercieel succes.

Natuurlijk wordt deze opstand bedwongen, liefst keihard, zoals onze beledigde en miskende maatschappij dat het liefst wil. De emancipatie wordt er niet mee ongedaan gemaakt. De bloggers roepen op tot de volgende aanval. Dit is geen «verschijnsel» dat tot Frankrijk beperkt blijft. Het is het gevolg van een jarenlang verzuim om «de boel bij elkaar te houden», zoals Job Cohen het bescheiden heeft genoemd.

We hebben in dit deel van de wereld miljoenen immigranten. Die zijn hier niet naartoe gekomen om knecht te worden. Alleen door onvermoeibaar de boel bij elkaar te houden, zal het misschien nog lukken er iets anders van te maken, meer in overeenstemming met de officieel beleden idealen. Dat is een Europees belang, punt één op de Brusselse agenda.

Wie morgen zijn auto wil houden, moet nu de boel bij elkaar houden. Misschien dat zo’n rijmpje helpt.