H.J.A. Hofland

Europese revanche

Er is nog tijd voor een kloek besluit. Het vorige jaar is de geschiedenis ingegaan als «het jaar van het kind». Dat was een initiatief van de Verenigde Naties. Laten we in Europa 2002 uitroepen tot het jaar van de vluchteling. Het hele jaar kan niet meer, maar dat hoeft in dit geval ook niet. De vluchteling kan niet meteen aanspraak op alles maken. Een bescheiden begin is goed genoeg, en als het aanslaat komt de rest vanzelf.

Het gaat al de bedoelde kant op. Sinds 1945 is hier niet zo veel aandacht aan de vluchtelingen besteed. Op 21 en 22 juni vergadert de Europese top. Er zijn voorbereidingen getroffen om daar spijkers met koppen te slaan. De toon is gezet, in alfabetische volgorde, door Aznar, Berlusconi, Blair, Chirac en Schröder. De Franse president heeft geleerd wat je in de verkiezingen kan gebeuren als je te weinig aandacht besteedt aan de vluchtelingen. En onderschat niet de invloed van de Nederlandse verkiezingsuitslag. Ons land heeft zich, nu via de stembus, opnieuw als gidsland gepositioneerd. In Duitsland worden op 22 september verkiezingen gehouden. Wie het best over de vluchtelingen kan praten, heeft de meeste kans om kanselier te worden. Het ligt dus voor de hand dat Europa de rest van 2002 uitroept tot het halve jaar van de vluchteling.

Europa gaat zich voor de illegale immigranten afsluiten, hermetisch. Dit woord zal in Sevilla wel een paar keer worden gebruikt. Mobilisatie aan de grenzen, een speciaal Europees grensbewakingscorps. De Italiaan Antonio Vitorino, in de Europese Commissie hiermee belast, heeft de plannen klaar. Je hebt geen fantasie nodig om je een en ander te kunnen voorstellen. Voor het eerst sinds het einde van de Koude Oorlog worden de Europese grenzen gemilitariseerd. De vraag is of het zal helpen.

Dat immigratie op grote schaal problemen veroorzaakt — gettovorming, culturele aanpassing, onderwijs, criminaliteit — dat weten we al jaren. Maar bekijken we het nu eens van een andere kant, niet meer met dit lijstje van concrete moeilijkheden, maar in abstracto. «De» vluchteling, niet als individu met bepaalde hoedanigheden, maar als een politiek gegeven in groot Europees verband. Dat vergt enige afstand. Ik citeer uit een artikel in Newsweek (van 2 juni) dat overigens iets heel anders behandelt, namelijk de verhouding tussen Europa en Amerika. «Vaak lijkt Europa verlamd te zijn, door zijn angst voor mondialisering, zijn demografisch verval, zijn economische malaise en zijn wrak socialistisch model.» De wereldpolitiek voltrekt zich in toenemende mate buiten bezwaar of goedkeuring van Europa om. Europa kan niet eens meer over zijn eigen lot beslissen.

De Europese treurigheid is die van iemand wie het niet uitzonderlijk goed of slecht gaat, maar die buiten spel staat en zich terzijde geschoven voelt door machten waarop hij geen invloed heeft. Dat is de bron van de zeurende, ziekende Europese kwaadaardigheid. En dan is daar «de» vluchteling. De klassieke zondebok. Die heeft het gedaan, die zullen we krijgen. Plotseling beginnen de Europeanen zich te verenigen, voor het eerst spontaan. Binnenkort komt er zelfs een Europees legertje! De politieke elite redt zijn huid door zich aan het hoofd van de nieuwe beweging te stellen. «De» vluchteling brengt Europese eenheid. Europa revancheert zich voor zijn eigen onvermogen.