Bijzonder hoogleraar actief burgerschap, Universiteit van Amsterdam

Evelien Tonkens

Deskundige wetenschappers kunnen niet vast stellen of de Nederlandse samenleving daadwerkelijk effecten vertoont van een oprukkende meritocratie - dat is te moeilijk- , maar toch wijzen veel indicatoren in die richting. Het is in elk geval een feit dat ons tijdperk in ideologische zin als meritocratisch wordt beleefd. We vinden het wenselijk en terecht dat mensen die veel in hun mars hebben en die flink hun best doen het verst komen. Dat idee is politiek onomstreden.

Mark Boven heeft gewezen op het bestaan van een diplomademocratie in Nederland, waarin de hogeropgeleiden politiek het meeste profiteren. De politieke ondervertegenwoordiging van lageropgeleiden is inderdaad zorgelijk. Maar het is een gemiste kans als we opleiding als enig criterium hanteren voor de vaststelling van en meritocratie, zoals Mark Bovens doet. Door het begrip ’ verdienste’ een bredere definitie te geven, kunnen we de meritocratie een impuls geven om zich te verbeteren.

Daarbij gaat het om drie vragen. Ten eerste: wat is verdienste? Er is veel voor te zeggen om verschillende soorten verdiensten maatschappelijke vertegenwoordiging en politieke macht te geven. Denk bij voorbeeld aan mensen die veel zorg geven, dat is net zo goed een verdienste.. Zo'n aanpak levert wel een meetprobleem op, want hoe stel je die verdienste vast? Als tweede vraag propageer ik: welke maatschappelijke waarde hechten we aan welke verdienste? Hierover vindt nu geen maatschappelijk en democratisch debat plaats, en dat is ontzettend jammer. De derde en meest fundamentele vraag luidt: is talent eigenlijk wel een verdienste? Er is veel voor te zeggen om talent een gelukje te noemen. Zo beschouwd, bepaalt het lot mee of je tot de verdienstelijken gaat behoren. Daar is veel voor te zeggen in termen van rechtvaardigheid en in termen van doorleefde democratie. Meritocratie is alleen dragelijk voor burgers als ze zelf ook enige invloed hebben op de pijlers ervan. Er is nu veel aandacht voor de belangentegenstelling tussen bepaalde groepen, zoals hoger- en lageropgeleiden, maar waarom ondernemen we niet meer pogingen om de contacten en belangen tussen groepen te overbruggen? Dat is juist van belang voor de werking van de democratie.


Evelien Tonkens werd in een special vanDe Groene Amsterdammerover de onderklasse geïnterviewd door Rob Hartmans, dat artikel leest u hier. Meer informatie over de auteur via de website van de Stichting Actief Burgerschap