Even anders

Soms pakken maatregelen anders uit dan partijen hadden bedoeld – zie het leenstelsel voor studenten. Ingrijpen is dan vaak een te grote sprong.

Op de Haagse wandelgang beet een Tweede-Kamerlid me al weer enige maanden geleden toe dat ik niet zo negatief moest doen. Nu mag iedereen dat best van mij vinden, dat ik negatief doe, maar het bijzondere was dat ik op dat moment juist opgewekt een pleidooi hield voor het met de benen op tafel doordenken van de gevolgen van nieuwe overheidsplannen en maatregelen. Wat zou de samenleving er nog meer mee kunnen gaan doen? Zijn er met enige creativiteit gevolgen te bedenken die zonder die met-de-benen-op-tafel-sessies niet vooraf voor het voetlicht komen?

Dat lijken mij nu juist inspirerende bijeenkomsten, waar je heerlijk buiten de politiek en ook ambtelijk gebaande paden en taboes mag denken. Zonder een partijleider die je meteen de mond snoert of een directeur-generaal die al bij voorbaat weet dat zijn minister of staatssecretaris niet op het doordenken van plannen zit te wachten. Allemaal bang dat er eens iets zou kunnen worden voorzien dat niet in het eigen straatje past.

Vorige week kwam die scène op de wandelgang weer bovendrijven toen de Dienst Uitvoering Onderwijs (duo) bekendmaakte dat ruim de helft van de studenten meer geld leent dan volgens de dienst echt nodig is voor hun studie. De studenten blijken een deel van het geld dat ze lenen te sparen, want over dat gespaarde geld krijgen ze rente, ook al is dat nu niet zo veel. Er zijn ook studenten die het te veel geleende geld aan hun ouders geven die op die manier heel goedkoop uit zijn, want de rente over het geleende geld is voor de studenten op dit moment nul procent terwijl hun ouders over een hypotheek toch altijd nog wel rente moeten betalen. Er zijn ook studenten die van het geleende geld op reis gaan.

Herinnert u zich nog de leenangst waar sprake van zou zijn? Politieke tegenstanders wezen daar drie jaar geleden voorafgaand aan de invoering van het leenstelsel graag op. Vooral jongeren uit gezinnen met laagopgeleide of minder rijke ouders zouden lijden aan leenangst en daarom niet gaan studeren. Dat kan overigens nog steeds het geval zijn. Maar uit onderzoek blijkt dat van leenangst nog maar bij twaalf procent van de studenten sprake is. Van teruglopende studentenaantallen, waar tegenstanders vooraf ook voor waarschuwden, blijkt na een korte dip ook al geen sprake te zijn.

Herinnert u zich nog de leenangst waar sprake van zou zijn?

En wie herinnert zich nog de invoering van de OV-studentenjaarkaart? Dat is veel langer geleden. De eerste OV-jaarkaart voor studenten kwam er in 1991. Tegen het leenstelsel werd een paar jaar geleden door studenten braaf geprotesteerd, maar tegen de OV-jaarkaart werd door hen destijds gevochten. Een ware veldslag was het in de Haagse binnenstad. Ook die kaart had gevolgen die niet waren voorzien. Binnen de kortste keren hadden de studenten ontdekt dat je gratis naar Amsterdam kon reizen om er lekker uit te gaan. Of gratis naar Rotterdam kon met de trein om daar te profiteren van een voordeelprijs in een destijds nog alleen daar gevestigde winkel in audio-apparatuur. Ook waren er studenten die met de OV-jaarkaart een koeriersdienst opzetten waar een ondernemer die geen gebruik kon maken van gratis reizende studenten niet tegenop kon concurreren. Een toen nog studerende neef van de koning heeft er als student-ondernemer ook van geprofiteerd.

Zo zijn er wel meer maatregelen die net even anders uitpakten dan de bedoeling was. Oppasoma’s en -opa’s die tot vijfduizend euro per jaar aan subsidie kregen om op hun kleinkinderen te passen en dat geld dan teruggaven aan hun kinderen, de ouders, om ermee op vakantie te gaan. Invalidenautootjes waar gezonde jongeren mee door de stad scheurden. Het toestaan van kamerverhuur via Airbnb, hetgeen inmiddels hele wijken ontwricht. Melkveehouders die in veel groteren getale dan de bedoeling was hun bedrijf opheffen als daar dit jaar overheidssubsidie voor is. Elektrische fietsen die de gewone fiets gaan vervangen in plaats van de vervuilende auto. Verhoging van de aow-leeftijd die leidt tot instroom van ouderen in de wao. Ga zo maar door, allemaal net even anders.

Het leenstelsel zal ongetwijfeld op tafel liggen tijdens de huidige kabinetsonderhandelingen. Twee van de vier partijen, cda en ChristenUnie, waren tegen de invoering ervan, vvd en d66 waren ervoor. cda en CU kunnen echter niet meer aankomen met hun oorspronkelijke argument, leenangst. De sprong naar waarschuwen voor het tegenovergestelde, te veel gretigheid, is misschien wel te groot. Toch zou ook dat argument beide partijen vooraf al hebben gepast, pleiten voor matigheid is hun niet vreemd.

De vraag is of ze vvd en d66 mee kunnen krijgen in hun waarschuwing dat als de rente omhoog gaat, veertigduizend euro studieschuld veel geld is, je maximale hypotheekbedrag voor je eerste eigen huis door die leenschuld lager zal zijn en het leenstelsel niet is bedoeld als douceurtje voor de ouders. Politici koesteren hun kindjes. Nu ingrijpen zou ook voor vvd en d66 een te grote politieke sprong kunnen zijn.

Tegendraads denken is bij de meeste politieke partijen geen pré. Dat geldt echt niet alleen bij de SP, zoals toevallig nu te lezen valt in het zojuist verschenen boek van voormalig SP-Kamerlid Sharon Gesthuizen. Het is angst om de controle te verliezen, het niet kunnen leven met een werkelijkheid die niet in de eigen ideologie past en het meegaan in de mal van de media die politici het liefst oneliners horen debiteren die geen ruimte laten voor net-even-anders.