Fake-geluid

Weer drong dat citaat uit een oud radioprogramma zich op. In VPRO Vrijdag hield Ineke van den Bergen wekelijks hetzelfde bejaarde Hagenese stel de microfoon voor, noemde een onderwerp en opende daarmee simultaan twee monologen als bergbeken. De luisteraar kon zelf kiezen of zij/hij de mannen- of de vrouwenstem volgde. Soms, heel even, reageerden ze op elkaar. Zoals toen de ‘zij’ aan de ‘hem’ vroeg: ‘Zou jij nou nog in deze tijd willen leven?’ ‘Nee, natuurlijk niet.’ En verder gingen ze. Ik, jong, lag in een deuk, maar decennia later begrijp ik de diepe waarheid achter vraag en antwoord.

Met hun vooroorlogse armoe- en netheidgeschiedenis konden ze grenzeloos consumentisme noch jeugdcultuur en nieuwe zeden begrijpen. En als je de wereld niet meer begrijpt leef je er voor je gevoel al niet meer in. Wat de jaren ’zestig met hen deden doen internet en sociale media met mijn generatie. En de ‘zou jij nog…’-vraag moest ik mezelf wel stellen na het zien van de Tegenlicht-aflevering Deep Fake News van Nordin Lasfar.

Tegenlicht richt zich vaak niet alleen op problemen maar ook op nieuwe mogelijkheden. Die komen ook in deze aflevering volop voorbij, maar bij elk ervan houd je je hart vast voor het misbruik dat erdoor mogelijk wordt en de deprimerende gevolgen die dat kan, of liever zal hebben. Om maar meteen met de werkelijkheid en niet met de documentaire te beginnen: de volslagen ethiekloze president van de machtigste staat ter wereld, wiens lijfspreuk ‘grab them by the pussy’ is, blijkt tot op het bot geschokt doordat een CNN-journalist een vrouwelijke stagiaire heeft aangeraakt. ‘Walgelijk. Inleveren die accreditatie.’ Die scène moest ik dus zien. Ik zag een jonge vrouw een journalist aanraken om hem de microfoon af te pakken, die hij weigerde te geven omdat hij geen enkel antwoord op zijn vragen kreeg. En dan verschijnt hetzelfde incident, gefilmd door dezelfde camera, in een net iets andere beeldversie, waaruit zou moeten blijken dat hij haar hand wegduwt of -slaat. Het valt nauwelijks waar te nemen, maar dit spel ‘zoek de verschillen’ is, volgens kenners, alleen mogelijk als het filmpje gemanipuleerd is. En dat de eerste versie de gemanipuleerde zou zijn is om tal van redenen uitgesloten.

Welnu, Tegenlicht gaat in zijn geheel over geweldige vorderingen in beeldmanipulatie inclusief bijbehorend fake-geluid. Zo zien we Mark Rutte met eigen ogen zeggen dat hij eigenlijk een ‘linkse rakker’ is. We horen het nog niet met eigen oren omdat in dit voorbeeld een UvA-hoogleraar zijn eigen stem aan de tekst geeft, maar die van Rutte zelf zou met meer data en een beter algoritme ook heel goed onder het beeld te frommelen zijn. Wat we zien en horen in een Amerikaans voorbeeld Trump met eigen stem Chinees spreken, en dat min of meer lipsynchroon (dat ‘min’ wordt met de dag ‘meer’ door vooruitsnellende techniek). Zoals we Obama zien en horen zeggen dat Trump een ongelofelijke domkop is, grappend gevolgd door de mededeling dat hij dat in een officiële verklaring natuurlijk nooit zou zeggen: hier worden we genaaid met knipoog toe.

In de gesproken openingstekst wordt de problematiek als graniet neergezet: ‘Onze beschaving is gebaseerd op het vermogen feit van fictie te kunnen onderscheiden. Wat wij voor waar aannemen bepaalt hoe we onze maatschappij vormgeven, welke leiders we kiezen en of we oorlogen beginnen.’ Dat is waar en de bewuste vertroebeling van het onderscheid tussen feit en fictie zal zo oud als de mensheid of als de taal zijn. Leugens in gesproken woord en geschreven teksten; compleet valse documenten (de Protocollen van Zion die nog altijd hun heilloos werk doen), ze zijn onderdeel van betrekkingen tussen individuen, families, stammen en staten. Tekenen of schilderen kon ieder wat zij of hij wilde, maar foto en film zouden de onweerspreekbare waarheid brengen.

Nou, niet dus: je haalt er pakweg met gemak ongewenste personages uit of voegt gewenste toe. Toch is dat alles peanuts vergeleken met wat er inmiddels aan het gebeuren is. De verplaatsingssnelheid van de mens was tot Napoleon die van het paard, nu die van de raketvlucht. De technische mogelijkheden tot bedrog groeien tot raketproporties; via apps komen ze tot ieders beschikking; via platforms verspreiden ze zich razendsnel en tot of juist op staatsniveau worden ze ontwikkeld en toegepast. (Zie zelf een Oekraïense straaljager op de MH17 af vliegen. Wat nou BUK? En dat nummer van die BUK is, kijk maar, een Oekraïens nummer dus die zal het wel gedaan hebben. Trouwens, hoor zelf hoe Dijsselbloem oproept tot een aanval op de Italiaanse banken – in Italiaanse ‘vertaling’ dan, dus nog relatief primitief.) Die beeldtechniek wordt ons op Nederlandse en Amerikaanse universiteiten uitgelegd. Op een beurs in Hannover zien we hoe middels een app elk denkbaar voorwerp aan een beeld kan worden toegevoegd, waarbij opvallend is dat de verkoper Lasfars vraag of dit niet ook eng is geheel niet lijkt te begrijpen. Hoezo eng? Leuk toch.

Essentieel deel van de Tegenlicht-aflevering is de wedloop die bestaat tussen vervalsende manipulatoren (die pakweg Trumps arme stagiaire in bescherming nemen tegen CNN’s Acosta) en waarheidszoekers van allerlei pluimage: van een bedrijf dat fact checking doet ten gunste van de kwaliteitspers die wil weten of teksten en beelden betrouwbaar zijn tot humanitaire organisaties die leugens en propaganda van staten en andere partijen in conflicten detecteren en weerleggen. Waarbij de dringende vraag gesteld wordt of het niet de taak van de grote Silicon-platforms is of zij de bewaking van feit tegen fictie, waarheid tegen leugen op zich moeten nemen.

Maar de tragiek is ook nog dat je kunt debunken en waarheid vinden wat je wil, maar dat het dreigend effect van deze strijd vooral lijkt te worden dat niemand ook maar iets meer gelooft van wat zij/hij hoort of ziet. Hanna Arendt wordt geciteerd in een uitspraak over totalitaire staten: ‘Als niemand nog iets gelooft kunnen machthebbers doen wat ze willen.’ Kortom: zou u nou nog in deze tijd willen leven? De aflevering sluit met Trump die in het Nederlands zegt: ‘Wilt u zich ook wapenen tegen fake news, kom dan naar de meet-up in Pakhuis de Zwijger in Amsterdam.’ Zo kennen we de VPRO weer.

Last minute kreeg ik Coen Verbraaks portret van Joost Zwagerman te zien, ook zondag uit te zenden. Het is een indrukwekkend stemmenkoor van familie, vrienden en collegae, aangevuld met archiefmateriaal, dat hem weer in leven roept. Het leven van een getalenteerde jongen, man, zij het tot zijn spijt niet met het talent van de door hem in jonge jaren bewonderde beeldend kunstenaars van W139 en After Nature; en niet met dat van de grootste fictieschrijvers. Maar zijn verdiensten op het gebied van essay (vooral inzake beeldende kunst) en polemiek zijn veel en groot. Zijn zelfgekozen dood en de duidingen daarvan zijn onvermijdelijk het zwaartepunt van de documentaire.


Nordin Lasfar, Deep Fake News, VPRO Tegenlicht, zondag 18 november, NPO 2, 21.05 uur. Over verwante thematiek gaat op IDFA de nieuwste documentaire van Hans Pool in première die ik niet tijdig kon zien. Volgende week wordt deze VPRO-productie al uitgezonden: Hans Pool, Bellingcat – Truth in a Post-Truth World, VPRO 2Doc, dinsdag 20 november, NPO 2, 20.25 uur.

Coen Verbraak, Joost Zwagerman – Voor alles bang geweest, BNNVARA, zondag 18 november, NPO 2, 20.15 uur.


Coen Verbraak, Joost Zwagerman – Voor alles bang geweest, BNNVARA, zondag 18 november, NPO 2, 20.15 uur & Nordin Lasfar, Deep Fake News, VPRO Tegenlicht, zondag 18 november, NPO 2, 21.05 uur. Ps. Over verwante thematiek gaat op IDFA de nieuwste documentaire van Hans Pool in première die ik niet tijdig kon zien. Volgende week wordt deze VPRO-productie al uitgezonden: Hans Pool, Bellingcat – Truth in a Post-Truth World, VPRO 2Doc, dinsdag 20 november, NPO 2, 20.25 uur.