INTERVIEW MET AMITAI ETZIONI

‘Familiebeleid is soms een luxe’

Met de ideeën van Amitai Etzioni timmerde Jan Peter Balkenende vier kabinetten in elkaar. De Amerikaanse socioloog zelf richt zich nu op Barack Obama. ‘Amerikanen maken tenminste nog nieuwe families.’

WASHINGTON – Op het bureau van Amitai Etzioni heeft de foto van Jan Peter Balkenende plaatsgemaakt voor een portret van Barack Obama. Glunderend staat de bijna tachtigjarige socioloog naast de beoogde president. De grondlegger van het communitarisme, die in Nederland vooral bekend is als intellectueel vader van de premier, is er apetrots op.
Obama wordt volgens Etzioni immers de eerste president van de Verenigde Staten die de gemeenschapsgedachte in zijn denken verankerd heeft. Obama weet, net als de door Etzioni bewonderde Nederlandse premier, dat de overheid de taak heeft het gesprek over waarden en normen te bevorderen, teneinde het door het individualisme weggesleten cement in de samenleving te versterken. ‘Lees Obama’s boek The Audacity of Hope! Die man is in alles een gemeenschapsdenker’, jubelt de hoogleraar in de nogal bescheiden directeurskamer van het Institute for Communitarian Policy Studies aan de George Washington University. Halverwege de campagne riep Obama in een omstreden speech Afro-Amerikaanse vaders op meer verantwoordelijkheid te nemen voor de opvoeding van hun kinderen. Dat was ‘groots’, vindt Etzioni.
Tijdens zijn toespraak bij de Democratische conventie in Denver was Obama het duidelijkst. Hij sprak over de ‘belofte van Amerika, het idee dat we verantwoordelijk zijn voor onszelf, maar ook voor het succes of falen als natie’ en hij verwees naar het bijbelverhaal van Kaïn en Abel: ‘I am my brother’s keeper’.
My Brother’s Keeper is ook de titel van een van Etzioni’s 24 boeken. Het is zijn autobiografie, over hoe hij aan de vooravond van de machtsovername van de nazi’s in Duitsland als Werner Falk geboren werd en als kind naar Palestina vertrok om jaren later carrière te maken in de Verenigde Staten. En over welke rol familie in zijn leven speelde.
Niets zo belangrijk als de familie, vinden communitaristen. Die is, het CDA zei het al, de ‘hoeksteen van de samenleving’ en de stuwende kracht achter sociale samenhang. Etzioni kende de statistieken, de sociologische beschouwingen en eenvoudige opiniepeilingen: mensen die in familieverband leven, zijn gelukkiger, kinderen die met twee ouders opgroeien, belanden minder snel in de goot. Maar de theorie werd praktijk toen de oude professor twee jaar geleden plotseling zijn eigen zoon verloor. De 38-jarige Michael liet een zwangere vrouw en een kind achter. ‘Op de begrafenis smeekte ik familie en vrienden om Michaels weduwe en kinderen bij te staan’, zegt hij. De broers van Michael verhuisden naar Los Angeles om dichter bij haar en de kinderen te zijn. Ze riskeerden zelfs hun carrières, schrijft Etzioni in een persoonlijke bijdrage aan het decembernummer van het blad The Christian Century. ‘Het is twee jaar later nu. (…) De familie was en is er voor ze. Vrienden zijn er ook, soms.’
Wat progressieve vakgenoten ook mogen denken, ‘vriendschapsbanden kunnen in de meeste gevallen familiebanden niet vervangen’, concludeert Etzioni in zijn artikel. Natuurlijk, er zijn slecht functionerende families, en er zijn specifieke vriendschappen die wél heel sterk zijn, bijvoorbeeld tussen homoseksuelen die zijn afgewezen door hun familie en onder nonnen. ‘Maar in het algemeen vind ik dat de familie niet vervangen kan worden door wat mijn vakgenoten functionele equivalenten noemen. Er zijn uitzonderingen, maar dat zijn uitzonderingen.’
De professor eindigt zijn artikel met een dreigement. ‘Mensen die zonder familie door het leven willen gaan, zijn natuurlijk vrij dat te doen, maar ze moeten zich realiseren dat ze op een dag alleen verdriet zullen hebben, alleen in een ziekenhuis of hoog gebouw liggen, verstoken van hulp, afgezien van incidentele bezoekjes van vrienden die met bloemen of snoep aankomen.’
Overal aan de muur in zijn werkkamer hangen familieportretten. Er hangt ook een foto van zijn zoon.
‘Het is niet alleen mijn analyse hoor’, haast de éminence grise van de Amerikaanse sociologie zich te zeggen. Hij heeft het gevoel zich te moeten verdedigen. ‘Maar het is nu ook mijn persoonlijke mening. Gelukkig heeft meer dan de helft van de Amerikanen nog families die bestaan uit twee ouders en twee thuiswonende kinderen. Dat is niet voor niets.’
Ziet u een homokoppel met geadopteerde kinderen ook als een familie?
Amitai Etzioni: ‘Dat is een juridische kwestie. Maar vanuit een sociologisch standpunt: ja, natuurlijk. Het gaat erom wat een familie voor je doet, wat voor soort band zo’n familie geeft. Een sterker voorbeeld vind ik dat van de Alzheimerpatiënt. Die kan nooit meer iets voor je terugdoen. Hij gaat gewoon dood. Op zeker moment weet hij zelfs je naam niet meer. Volgens economische wetten, waarin een relatie een uitruil van taken en verantwoordelijkheden is, zou de gezonde partner de benen nemen. Maar mensen voelen een verplichting om te helpen. Ze gaan door een hel, omdat ze iemand ooit iets beloofd hebben. Geen relatie is zo hecht als die binnen een familieverband. Vergeet niet: familiebanden zijn van enorm belang voor de hulp aan de zieken, de zwakken en de gehandicapten. In vriendschappen zie ik nog niet het begin van een substituut.
Ander voorbeeld. Mijn kinderen hebben nu zelf kinderen. Het is ongelooflijk wat zij allemaal voor hun kinderen overhebben. Een van mijn zonen is een chirurg en zijn vrouw heeft ook een zware baan, maar slapen doen ze niet, want ze moeten de hele dag hun kinderen entertainen. Geen nanny of kinderopvang kan voor kinderen doen wat ouders doen.’
Zijn familiedenkers als u daarom niet blij met kinderdagverblijven en nanny’s?
‘Nanny’s kosten meestal een heel inkomen. Waarom zet je je carrière dan niet op een lager pitje en verzorg je zelf de opvoeding? De doorloop van nanny’s is bovendien heel hoog. In de VS wordt in het gemiddelde gezin de nanny meer dan twee keer per jaar vervangen. Dat betekent dat kinderen meer dan twee keer per jaar het gevoel hebben dat ze hun moeder kwijtraken. Dat is zwaar traumatisch. Kinderopvang en nanny’s dragen bij aan de opvoeding van kinderen, maar ze kunnen nooit doen wat de familie doet.’
Maar beide ouders willen carrière maken.
‘Het verval van de familie in de westerse samenleving komt natuurlijk vooral door de sociale gelijkheid van vrouwen. Toen de vrouwenbeweging terecht de seksediscriminatie aan de kaak stelde, kwamen er breuken in het oude gezinsmodel. Probleem is dat we nog steeds geen nieuw model hebben gevonden. Wat zou het toch gemakkelijk zijn als mannen kinderen konden dragen. Maar uiteindelijk is het de vrouw die zwanger wordt. En wat psychologen ook mogen zeggen, vrouwen zijn daardoor meer gehecht aan het kind. Begrijp me niet verkeerd: ik ben helemaal voor vrouwenrechten, maar we moeten toegeven dat de familie nog niet voldoende is aangepast aan de nieuwe werkelijkheid. Vrouwen zitten nu eenmaal in een objectief discriminatoire positie.’
Is er wat dit betreft eigenlijk nog verschil tussen West-Europa en de VS?
‘Amerikanen maken tenminste nog kinderen. Jullie reproduceren je domweg niet meer. Dat zal in de toekomst vanuit een sociaal oogpunt catastrofaal blijken. Kinderen zijn lastig, hoor ik Europeanen zeggen. Ja, tuurlijk, als vader van vijf kinderen weet ik dat als geen ander. Maar mijn kinderen zijn ook het grootste geluk van mijn leven. Mensen die geen kinderen hebben, zien die schreeuwende en poepende monsters en denken: dit nooit.
Er is een prachtige aflevering van Sex and the City waarin de vier New Yorkse dames op bezoek gaan bij een vriendin die een gezinnetje begonnen is in Connecticut. Duidelijk wordt dat zij weigeren hun losbandige leven op te geven. Dat is typerend. Doordat Europeanen en Russen zich niet meer voortplanten, krijg je een explosie van hedonisme, die weer tot nog beroerdere familieverhoudingen en individualisme leidt. En terwijl je in Europa met kinderopvang, kinderbijslag en ouderschapsverlof betere mogelijkheden hebt om families te helpen, doen wij het in Amerika toch beter. Wij maken tenminste nog nieuwe families.’
Wat maakt Obama volgens u de eerste communitaristische president?
‘Iedere dag hoorden we Obama zeggen dat we niet in rode staten en blauwe staten leefden, maar in de Verenigde Staten. Dat klonk in eerste instantie als een typische politieke slogan, maar er zit veel meer achter. Vergelijk het met John Edwards of Al Gore. Zij hadden een populistische boodschap: wij tegen de rijken. Obama heeft het over de gemeenschap, niet over klasse of identiteit. Dat is allemaal deel van zijn communitaire agenda.’
Maar hoe vertaalt zich dat in beleid?
‘Ik woon in de VS sinds 1957. Het was altijd zo dat de Democraten er voor de vakbonden waren en de Republikeinen voor de banken. Onder Obama’s leiding hebben de Democraten nu geld gegeven aan de banken en wordt bekeken hoe de vakbonden van de auto-industrie kunnen worden bijgestaan. Hij probeert mensen samen te brengen.’
En wat zou hij kunnen doen op familiegebied? Zeker in de VS is wat achter je voordeur gebeurt behoorlijk privé.
‘Dat idee is volstrekt achterhaald: als je je kinderen of je vrouw misbruikt, dan is dat ook de zaak van de overheid en als je je kinderen niet naar school stuurt of als je ze gedwongen uithuwelijkt, dan is dat ook niet privé. De overheid zou in het ideale geval moeten zorgen voor kwalitatief hoogstaande kinderopvang. Daarnaast kun je bijvoorbeeld het aantal echtscheidingen proberen te verminderen door conflictbemiddeling aan te bieden en door de procedure ingewikkelder te maken.
Maar het draait niet alleen om wetgeving. Dat is ook waarom ik zo blij ben met de Nederlandse minister-president: hij ziet in dat het begint met gesprekken over morele kwesties. Ik weet: daarom werd hij uitgelachen. Maar om morele verplichtingen in kaart te brengen, moet je praten. Vroeger kon je op een cocktailparty in New York niet aankomen met het verhaal dat je slechts moeder was. Dat begint langzaam te veranderen.’
Stel dat Obama net als Balkenende een minister voor Familiezaken aanstelt.
‘We hebben enorme problemen in dit land: twee oorlogen, een economische crisis. Dan wordt het lastig om over alomvattend familiebeleid te gaan praten. Misschien is dat meer iets voor de tweede termijn.’
Pardon?
‘Ja, familiebeleid is soms een luxe. Maar waar de Nederlandse premier en ik het volledig over eens zijn, is dat je onmogelijk over enig serieus beleidsthema kunt praten zonder waarden en normen erbij te betrekken. Ik denk dat Obama dat ook zo voelt, maar hij heeft nu wel iets anders aan zijn hoofd.’