Zondagavond, acht uur. Op het NOS Journaal is een reportage te zien over de racistische leuzen die op de Rotterdamse Erasmusbrug werden geprojecteerd tijdens oudejaarsnacht. De redactie heeft nadien een aantal dagen meegekeken in de Telegram-groep waar het idee voor de stunt ontstond, en geeft duiding. Over de voice-over rollen beelden van fascistische logo’s en filmpjes uit de betreffende chatgroep.

De verslaggever roept zelf alvast het journalistieke dilemma op. Of de nos ‘door hier aandacht aan te besteden niet keihard meewerkt’ aan het salonfähig maken van extreem-rechts. De deskundige op het Journaal zegt: ‘Wat je bijvoorbeeld kunt doen is het verantwoord rapporteren, dus zonder linkjes naar de organisatie en door het juist te duiden, waardoor mensen snappen wat het probleem is.’ Maar vlak daarvoor verschijnt een QR-code in beeld die je rechtstreeks naar de Telegram-groep van ‘White Lives Matter’ leidt. In de Telegram-groep zelf zegt een lid: ‘Handig die QR-code op het 20:00 journaal’, gevolgd door een lachende emoji en een duimpje omhoog. Als je je telefoon op je televisie richt, beland je meteen in de groep. Ook de link naar de groep is in beeld te zien.

Een constant journalistiek dilemma dus. Je schrijft bewust niet over een provocerende gebeurtenis en loopt daarmee het risico dat stilte wordt geïnterpreteerd als het dulden ervan. Of je schrijft er wel over en genereert zo meer aandacht voor een haatdragende boodschap. Hoe je het ook wendt of keert, als journalist speel je extremisten in de kaart. Vooral wanneer ze zich indekken met doelbewuste dubbelzinnigheid en gedijen in het schemergebied tussen legaliteit en strafbaarheid.

Terwijl de actie door de wit-nationalistische wlm-beweging werd opgeëist, barstte er op sociale media getouwtrek los over de basale vraag of de leuzen wel of niet racistisch zijn. Ongehoord Nederland-presentatrice Raisa Blommestijn ontkent racisme (‘Wat is nu precies het probleem?’). De jongerenvereniging van Forum voor Democratie juicht de projecties zelfs toe (‘Mooi! Rotterdam begint het nieuwe jaar in ieder geval goed’).

Het eerste actiedoel uit het zogenaamde wlm-handboek – een online manifest waarin hun strategie en doelen staan – is bereikt: ‘Elk soort publiciteit is goede publiciteit.’ En die strategie werkt. Geamplificeerd door (sociale) media steeg het ledenaantal van de wlm-chatgroep op berichtenservice Telegram van zo’n zeshonderd leden naar bijna veertienhonderd. Opvallend genoeg bleef een week eerder media-aandacht uit bij een soortgelijke laseractie in Venlo. Het gevolg: de actie had toen geen effect op het ledenaantal.

Sinds 2013 zet de Black Lives Matter- beweging zich in voor een eerlijke samenleving zonder racisme tegen zwarte mensen. Volgens radicaal- en extreem-rechts is de beweging een ‘cultuurmarxistisch links complot’; de westerse beschaving zou doelbewust omvergeworpen worden door een linkse elite met kosmopolitische denkbeelden.

Als reactie op Black Lives Matter ontstond in de Verenigde Staten in 2015 ‘White Lives Matter’. Een hondenfluitje, want waar blm een eerlijke samenleving nastreeft, is voor wlm-aanhangers een exclusief witte samenleving het doel, waarin zij de definitie van wit bepalen. In 2016 werd de slogan ook omarmd door de Ku Klux Klan.

Het cliché van Lonsdale-jongeren is uit, de neonazi is allang passé. Extreem-rechts wast zichzelf wit

De Nederlandse wlm-groep ontkent internationale banden − wlm is ‘slechts een naamsovereenkomst’ − maar erkent wel dat de haatdragende actie in Rotterdam een gezamenlijke inspanning was van Nederlandse en Duitse activisten. De Nederlandse wlm-beheerder zit ook in het internationale Telegram-kanaal, een groep met bijna zestienduizend leden. Ook hier heeft de Nederlandse actie gezorgd voor een sterk stijgend ledenaantal, met zo’n duizend nieuwe leden in minder dan een week tijd.

Het cliché van Lonsdale-jongeren is uit, de neonazi is allang passé. Het heeft geen zin om rond te lopen met tatoeages van hakenkruizen of met andere duidelijke nazi-symboliek als dat ervoor zorgt dat je door de meerderheid wordt verafschuwd. Zulk soort groepen dekken zich tegenwoordig juist met doelbewuste dubbelzinnigheid in, want met verwijten die ze oproepen, zoals guilt by association (‘maar zó bedoelden we het niet’), sluipt het gedachtegoed de mainstream in. ‘Wij kunnen alleen winnen als wij de “beweging” normaliseren en niet een cliché blijven’, staat ook duidelijk in het wlm-manifest. Het gebruik van raciale beledigingen en trivialiteiten is verboden. Elegant racialisme, dat is welkom.

Ook binnen de wlm-beweging is een strategische verandering zichtbaar: leden rollen met hun ogen bij uitgesproken nazisme. Dat extreem-rechts zichzelf probeert wit te wassen is merkbaar in een speciale chatgroep voor wlm-leden die actie willen voeren. De nadruk ligt op provocatie, maar wel balancerend op de grenzen van de wet: stickers plakken, spandoeken ophangen, laserprojecties, of op een andere legale manier aandacht vragen voor de groepering.

Als lid wordt er bovendien van je verwacht dat je gaat trainen, het liefst een vechtsport. Hiervoor is in Rotterdam een ‘nationalistische boksclub’ opgericht: ‘De tijd van afwachten is voorbij’, staat in de beschrijving van de bijbehorende Telegram-groep. De groepsafbeelding is een aangepast Keltisch kruis, een symbool dat Noorse nazi’s gebruikten tijdens de Tweede Wereldoorlog en dat nu wereldwijd door extreem-rechtse groeperingen wordt omarmd.

Het nieuwe rechts legt het er niet − zoals ouderwetse fascisten – dik bovenop dat ze de democratie omver willen werpen of willen vervangen. ‘Een autoritaire staat wijzen wij af’, staat in het handboek. Liever doen ze zich voor als de beschermers van westerse waarden en mensenrechten. Zo zien ze zichzelf als de eerste verdedigingslinie van de westerse levenswijze, en dan met name van ‘blanke’ vrouwen en kinderen.

Uitgesproken biologisch racisme heeft plaatsgemaakt voor geraffineerde nieuw-rechtse termen zoals het slachtofferschap rondom ‘blanke genocide’ en ‘etnopluralisme’. Natuurlijk kunnen de ‘omvolkingstheorie’, anti-zwart racisme en een portie antisemitisme niet ontbreken. Terwijl het de bedoeling van strategische provocatie is om doelbewust de randen van de wet op te zoeken zonder daar overheen te gaan, is de wlm-beweging in feite fascisme in een nieuw jasje.

Sommige wetenschappers, zoals Jelle van Buuren, als universitair docent aan de Universiteit Leiden gespecialiseerd in complotdenken, noemen het dan ook een ‘saladebar’ aan overtuigingen. ‘Je stelt je eigen menuutje samen. Doe mij maar een portie vrouwenhaat, antisemitisme, een beetje complottheorie’, legt Van Buuren uit. ‘Daarna loop je weg met je eigen samengestelde maaltijd, met extremistische ingrediënten die sterk of minder sterk geworteld zijn in haatdragend gedachtegoed.’

Het WLM-handboek: ‘Iedereen is welkom zolang hij het ras eerst dient’

Het hoofdgerecht van wlm is samengesteld uit ingrediënten van Nouvelle Droite, ‘Nieuw Rechts’. Een daarvan werd bedacht door Alain de Benoist, een van de intellectuele vaders van Nouvelle Droite. Eind jaren zestig was hij al voorstander van de verfijning van extreem-rechts, om de mainstream te bereiken. Zijn idee houdt in dat samenlevingen gescheiden moeten leven om zichzelf, hun identiteit en cultuur te beschermen. Elk volk of ras moet daarvoor zijn eigen staat of gebied hebben. Volkssoevereiniteit klinkt onschuldig intellectueel, maar waar het uiteindelijk op slaat is deportatie, verhuld in een woord als ‘remigratie’.

Het gaat dan niet om je geboorteplaats, maar om waar je cultureel en etnisch geacht wordt thuis te horen. Een streefdoel van de groepering is dan ook ‘een ondergrens van 99% blanken (…) de overgebleven 1% heeft een tijdelijke status in het land en vervult een rol die ten gunste is van de Blanken’. Als je niet wit bent, hoor je hier dus niet thuis.

Een andere – maar minder bekende – intellectuele profeet van de Nouvelle Droite, Guillaume Faye, voorspelde het luidst en vaakst een raciale burgeroorlog op het Europese continent, een voorspelling die ook wel bekendstaat als ‘accelerationistisch’ gedachtegoed. Om nieuw-rechts ideologisch bijeen te brengen was ‘verenigende terminologie’ noodzakelijk, volgens Faye. Hij bedacht een woordenboek met concepten en sleutelwoorden, zoals ‘massale kolonisatie’ in plaats van immigratie.

Het drieluik is pas compleet met Renaud Camus, de meest vooraanstaande auteur van de Nouvelle Droite en de grondlegger van de ‘omvolkingstheorie’. Volgens die door hem bedachte complottheorie ondermijnen de regeringen in het Westen systematisch de culturele en etnische samenhang van hun eigen samenleving door migratie te bevorderen. De elite in westerse landen bestaat uit cultuurmarxisten die kosmopolitisch denken en hun eigen cultuur hebben opgegeven.

‘Nationaalsocialisten, fascisten, FvD of pvv-aanhangers’, staat in het handboek, ‘iedereen is welkom zolang [hij] het ras eerst dient.’ Ideologische en geografische verschillen overbruggen is een opportunistische manier om invloed, bereik en impact te vergroten. Steeds meer grenzen vervagen dan ook tussen traditioneel gescheiden bewegingen zoals de intellectuele extremist, de alt-right computernerd, maar ook de ‘ouderwetse’ straatdemonstrant. Kiezen uit de ‘saladebar’ vergemakkelijkt het proces, ze hoeven het immers niet over alles eens te zijn, maar kiezen de ingrediënten waar zij achter staan en dragen die uit.

Zo zitten er leden in de actieve Telegram-groep die ook deelnemen aan acties van onder meer de extreem-rechtse groeperingen Voorpost, Rechts in Verzet en Nederland in Opstand. Ook tref je verwijzingen aan naar internetcultuur, waar grappen en ironie worden gebruikt op een manier die alleen de alt-right ingroup begrijpt, en die ook de jongere generaties trekt.

‘Breaking news!’ wordt er in de Telegram-groep gedeeld. ‘De dader achter de racistische projectie op de Erasmusbrug tijdens Oud en Nieuw is opgepakt.’ Op de voorgrond staat een foto van Sam Hyde, op de achtergrond de Erasmusbrug met projecties. Algauw belandt een screenshot hiervan op Twitter. Het is een meme. Hyde, een Amerikaanse rechts-extremist met een verleden van racisme, homofobie, vrouwenhaat en het verspreiden van antisemitische samenzweringstheorieën, is al jarenlang een meme op het provocerende internetforum 4Chan. Al sinds 2015 wordt hij opzettelijk verkeerd geïdentificeerd, meestal na schietpartijen in de Verenigde Staten, zoals die in Parkland, Las Vegas en Orlando. Herrie, verwarring, afleiding, het trollen van de mainstream is weer geslaagd.

Ook de website waarnaar de projecties op de brug doorverwezen opent een nieuw ingrediënt uit het buffet, dat weinig verrassend blijkt voor extreem-rechts. In een pseudowetenschappelijke documentaireserie van elf afleveringen is een hervertelling van de geschiedenis in 768 minuten te zien. Binnen de eerste vijf minuten worden de wortels van de antisemitische complottheorie ‘Zionist Occupation Government’ uitgelegd en zo’n dertien uur aan propaganda later is de cirkel rond: globalisering, liberalisme, hypermodernisme en alle invloedrijke instellingen worden door joden gecontroleerd.

Met een paginalange uitleg in het handboek, en constante herinneringen in de chatgroepen, zijn de rechts-extremisten zich bewust van meelezers, onder wie journalisten en ‘romeo’s’ van de politie, en haast obsessief bezig met zowel online als offline operational security. Met regels en tips rondom (online) anonimiteit, maar ook door binnen de marges van legaliteit te blijven, maken de extremisten het aantrekkelijker voor de mainstream om mee te doen.

Het nieuwe rechts-extremisme is met een potpourri van ideeën en zonder duidelijke leider niet alleen een uitdaging om te duiden, maar door de fragmentatie ook onmogelijk om te ontmantelen. Wat achter de façades speelt, is onduidelijk. Wat journalisten kunnen meelezen, daarvan liggen zij niet wakker. Vaak genoeg is het zelfs wat ze wíllen dat er wordt gezien.