Niet mijn Moskou, Masha Novikova © Human

Rus en democraat zijn: hoe dat te doen? Een held als Navalny wordt vermorzeld in een perfide strafrecht- en kampsysteem. Een heldin als Maria Aljochina (Pussy Riot) ontvlucht het land na kamp, gevang en huisarrest en sluit toch terugkeer niet uit. Legio naamloze dapperen demonstreerden, werden mishandeld, gevangengezet en blijven na vrijlating volksvijandig object. Maar stel, je bent, zoals de meesten van ons, geen held. Als je vlucht raak je kwijt wie en wat je dierbaar is. Als je blijft rest de ínnere Emigration, proberen geen vuile handen te maken en je aan leugenpropaganda te onttrekken. Hoe?

Deze vragen vanwege de videobrief Niet mijn Moskou. Een kwartier duurt die reportage van Masha Novikova die in Rusland was toen de inval begon en een camera mee had. Niet toevallig: ze is filmer, Russisch en Nederlands; was er op familie- en vriendenbezoek en voor werk. Ze zou draaien voor een nieuwe productie over mensenrechtenadvocaten; en ze zou de première van haar documentaire Kunstenaars van de perestrojka bijwonen op het Moskouse festival Artdocfest. Want leven en kunst van democratische burgers gaan door, hoe moeizaam ook, ook als een democratie langzaam uitgehold wordt. Maar door en in de film zijn we getuige van een abrupte breuk door het begin van Poetins smerige oorlog. Overgang van bijna-dictatuur naar dictatuur.

Novikova maakte onder meer films over Garry Kasparov, Anna Politkovskaja en Pavel Litvinenko. Twee helden en een kgb-overloper, van wie er twee vermoord zijn. Zoals ook Boris Nemtsov en anderen. In dat besef leven de democraten. Maar zo akelig als in februari had Novikova de sfeer nog niet meegemaakt. We zien een van de laatste demonstraties plus arrestaties; de advocaten van haar voorgenomen film draaien overuren. De staatstelevisie ‘laat zien’ dat Oekraïne met de VS een aanvalsoorlog plant. ‘Toont’ Oekraïense biologische laboratoria waar met Navo-steun giftige stoffen worden geproduceerd ‘om de mensheid te vernietigen’. Goebbels 2.0. Dan begint de oorlog. Terwijl het straatleven in Sint-Petersburg en Moskou doorgaat. Tekenen zijn er wel. De Z op billboards, een gigantische op een appartementsgebouw – muurschilderingen van legerofficieren: WIJ REDDEN DE WERELD. Voor een kroeg een bord: ‘Guinness, laatste vat’.

Dan komen we in het festivalgebouw voor de opening. Ze filmt de diep-sombere directeur Vitali Manski, internationaal gelauwerd documentairemaker: ‘Moskou bestaat niet meer. Niet mijn Moskou.’ Plots uit een megafoon: ‘Attentie. Evacuatie bioscoop. Geen opening vandaag.’ Er zou een bommelding zijn, maar geen beveiliger is in paniek. Een dronken kerel grijpt Manski vast: ‘Waarom ben je nooit naar de Donbas gekomen?’ Chaos. Manski zit opeens onder de verf. Ontruiming. Alles overduidelijk georkestreerd. Dit is de arena van een festival zoals Idfa, Movies That Matter. U en ik hadden er bij wijze van spreken bij kunnen zijn. Zeker, oorlogsmisdaden zijn nog veel gruwelijker. Maar dit bracht die wanhopige gewone kunstminnende democratische Rus dicht bij ons, zijn, haar zielsverwanten.

Masha Novikova, Niet mijn Moskou, 2Doc Kort, HUMAN, dinsdag 31 mei