Toneel

Fobie, therapie & de lessen van Sadettin K.

Goed toneel en sterk theater gaan, op hun best, over mensen die onder grote druk staan en gedwongen worden te reageren, te kiezen, of op z’n minst te bewegen, naar binnen of naar buiten.

Medium ales cc 8c fevz cc 8cer phobia

Als in de wereld buiten het theater de pressie wordt opgeschroefd en het buitentumult, op de ademtocht van de toeschouwers, als het ware mee het theater in stroomt, dan komt er een energie vrij die altijd spannend is. Ik heb het hier niet over één-op-één-reacties. Toneel, theater is vrijwel altijd ontstaan en gemaakt in de valleien tussen het tumult in. Het kan er zich zelden rechtstreeks mee bemoeien. De maatschappelijke pressie van het moment wordt door andere media effectiever ingesloten. Maar in die vrije ruimte van het hardop denken, die toneel nu eenmaal is (althans: kan zijn), in die ‘gedemilitariseerde zone’, dat ‘tijdelijk bevrijd gebied’, zoals de Amerikaanse regisseur Peter Sellars het ooit noemde, neemt de toeschouwer deel aan een ritueel discours dat anderen, ver vooruit, hebben uitgezet. Dat gesprek zet zich, als het effectief theater betreft, vervolgens voort in hun hoofden, op energiegolven die alleen voor hen, alleen in die ene ruimte, en alleen op die ene avond worden uitgezonden. Het parcours ligt er, de route bepalen de toeschouwers en performers zelf, in het hier en nu. Ik maak in de afgelopen weken, door dagelijkse turbulenties, beelden, meningen en geluiden opgeschud en wakker gehouden, een aantal uiteenlopende theateravonden mee.

Phobia

Een van de meest door-elkaar-schuddende is stellig Phobia door Club Guy & Roni (dansers uit Groningen), gemaakt samen met de Sloveense dansers van de troep En-Knap, en met een stel slagwerkers uit Den Haag. Een actrice, Veerle van Overloop, begint in de aanzet van de voorstelling steeds opnieuw regels te citeren uit De terrorist – kijkt, een tekst van Wislawa Szymborska: ‘De bom in het café zal om dertien uur twintig ontploffen/ Nu is het pas dertien uur zestien/ Er kunnen nog een paar mensen naar binnen/ een paar naar buiten.’ De nuchterheid van Szymborska’s tekstregels contrasteert met de sidderende lichaamstremor in de groep dansers, en met het driftig, neurotisch getik van de slagwerkers op paardenschedels. De terrorist zelf, met schoudertasje en zonnebril, trilt net zo panisch als al zijn potentiële slachtoffers. De bom, een reusachtig zwart ei, beweegt over de dansvloer in de kalme cadans van een kermisballon die overgegooid kan worden – hij komt ook de zaal in trouwens.

In die zaal zit op de avond dat ik er ben vooral ‘kermispubliek’: een bak vol middelbare scholieren, lastige danstoeschouwers, met de neurotische neiging om in dansers altijd ‘hóómóós’ te zien en in danseressen ‘aanstellers’. Maar door de slimme afwisseling van gemene suspense en geestige ontspanning (na de ‘ontploffing’ wordt de plaats delict ontsmet en geföhnd door mensen in gele pakken), worden ook deze luidruchtige pubers in de houdgreep van Phobia genomen. Bij het horrormovie-slot – dansers hopsen dreigend naar voren in bodybags waarop hun portretten zijn afgedrukt, erg eng trouwens – zijn ze definitief plat. Ik ook. Wel een hoop lawaai, alles bij elkaar. En hier en daar iets te veel morele-herbewapeningsteksten – in de trant van ‘de oorlog zit in het DNA van de mensheid’ en dat soort overbodige wijsneuzigheden. Het is wel een voorstelling waar mijn, af en toe tot cynisme geneigde, hersenhelften flink mee worden doorgetocht. Sterke avond.

Phobia is nog tot en met januari te zien in verschillende theaters. Zie http://www.clubguyandroni.nl/

De Therapiegeneratie

Als de wereld in de hens staat, dan helpt het niet echt als we elkaar banger gaan lopen maken dan strikt genomen noodzakelijk. Bange mensen hebben bovendien de bovengemiddelde neiging om angst om te zetten in een raar soort paniekvoetbal en andere vormen van al dan niet collectieve agressie, waar we in het huidige tijdsgewricht ook niet echt op zitten te wachten. Lykele Muus heeft daar een stuk over geschreven – nou, niet letterlijk dáárover natuurlijk, daar is-ie een veel te slimme schrijver voor, maar sort of, over een generatieverschijnsel. De Therapiegeneratie heet dat stuk, waar dus niet de generatie van Woody Allen, Ischa Meijer en Joop van den Ende mee wordt bedoeld, allemaal gekende psychiaterlopers, maar de twintigers van nu, die in groepstherapieën worden behandeld voor de meest uiteenlopende angsten. In de groep die in dit stuk optreedt zitten er zes – vijf artiesten en een wel erg weirde jurist. Een jonge vrouw is hun therapeute.

Medium e515c1 8fea83e3412c4b5ea35c158a0cc700e0.jpg srb p 1889 1181 75 22 0.50 1.20 0.00 jpg srb

Lykele Muus is een opmerkelijk schrijverstalent, hij schreef een paar jaar terug al een sterk stuk voor zijn toneelschoolklas, waar die klas ook mee afstudeerde. Een aantal van hen is nu bij elkaar gekomen in de groep Hartenjagers en zij speelden De Therapiegeneratie onlangs een weekje in Amsterdam. Het stuk is een compositie van korte, scherpe scènes, gedragen door flitsende dialogen. Job Gosschalk heeft er een kale, eenvoudige en heldere regie op losgelaten, een beetje zoals niet zo lang geleden zijn regie van het toneelstuk over aids, The Normal Heart van Larry Kramer, wat een boeiende voorstelling opleverde. Hier ensceneert hij op een simpel rond, sober uitgelicht plateau. De rest is aan de toneelspelers. Het enige nadeel van de vrij korte avond is tevens haar luxeprobleem: het is allemaal voorbij voor je het in de gaten hebt. Je verlangt als toeschouwer naar meer, er worden bovendien wat plot-visjes uitgeworpen waarop je meer beet wilt krijgen. Doorschrijven, verder werken, terugkomen – zou ik zeggen.

De Therapiegeneratie speelde tot en met 20 september in het Compagnietheater in Amsterdam.

De radicalisering van Sadettin K.

Waarmee we zijn aangeland bij een harde toneelwerker, Sadettin Kirmiziyüz (Zutphen 1982), sinds 2004 in Maastricht geschoold en in 2007 aldaar afgestudeerd als toneelspeler. Sindsdien is hij, via zijn eigen stichting Trouble Man, bezig de eigen geschiedenis en die van zijn Turkse familie (moeder, vader, broer, zus) te theatraliseren in een onlangs definitief afgesloten vierluik. Nu is hij aan het werk aan een cyclus die hij, met ongemakkelijke ironie, ‘Hollandse luchten’ noemt. Hij is zogezegd ‘creatief met Turk’ – zoals de Volkskrant, die Sadettin overigens even hard nodig heeft als zij van die krant hem nodig hebben, niet zo lang geleden kopte. En daar, ergens bij die krantenkop, begint ook het probleem van de allochtone potsenmaker, de Turkse knuffelnar en de professionele pestkop annex pain in the ass. Of liever: daar begint de sluipende gemeenheid van ongetwijfeld overtuigd niet-racistische, maar zich niet van hun onbewust woekerende, mega-racistische ressentimenten bewuste Hollandse kaaskoppen, schrijver dezes niet uitgezonderd. Anders gezegd: de grap is er een beetje van af aan het raken, van dat ‘creatief-met-Turk!’ Dus, einde van de grappen? Ja, misschien, mogelijk, maar: wat dan? Op naar het definitieve meta-theater van sarcasme en cynisme? Bommen gooien? En nu we het daar toch over hebben: waarom gaat Sadettin K. niet per zelfgebouwde tank naar Syrië?

Medium de 20radicalisering 2002 20  c2 ae 20sanne 20peper

Voor Theater na de Dam (een paar jaar terug, op 4 mei) heeft Sadettin K. al eens overdrachtelijk met vuur en vuurwapens gespeeld, in een korte, ijzersterke voorstelling over de Armeense genocide & de Turken. Maar nu, met Erdogan, en de Koerden, en IS, en maar liefst elf landen die het luchtruim boven Syrië al bombarderend onder elkaar verdelen (dus op nieuwe rampen kun je ongeveer wachten), nu is voor Sadettin Kirmiziyüz de grap er echt af. Bovendien is er een kleine maar wezenlijke, particuliere complicatie. Sadettin heeft een zoontje. Van één jaar, maar dat klemt wel. In een wereld die in de fik staat, zie je dat kereltje meteen als deel van die wereld, van de oorlog om je heen, en van de oorlog in je kop. En oorlog is het, in die oververhitte hersenpan van de Zutphense Turk, die de Hollandse luchten, van Oranje tot Woerden, rood ziet aangloeien.

Het zweet staat in mijn handen, op de eerste rij in Theater Frascati, bij het zien van De radicalisering van Sadettin K. Hij is volgens mij nog lang niet uitgepraat, en ik vind het oprecht jammer dat hij na 68 minuten met een prachtige korte volzin een punt zet achter de geseling van zichzelf en van ons. Zijn zoontje kan alvast trots zijn op papa. Als het ijzer heet is, smeedt Sadettin K. het zwaard tot woordploeg. Hij houdt de vingers aan allebei de polsen. Zonder messentrekkerij. Radicaal tot het uiterste. Weergaloos urgent toneel levert dat op.

Hollandse luchten III: De radicalisering van Sadettin K is tot en met 12 december te zien in verschillende theaters. Zie https://www.frascatitheater.nl/.


Beeld: (1) Scène uit De radicalisering van Sadettin K. Foto Sanne Peper ; (2) Club Guy and Roni, Phobia_. Foto Aleš Fevžer; (3) Beeld uit_ De therapiegeneratie van Hartenjagers. Foto Tom Sebus; (4) De radicalisering van Sadettin K_. Foto Sanne Peper._