Freek de jonge

Eindelijk hebben wij hem ook: de Bokkezanger. In navolging van de Duitse toneelschrijver Botho Strauss heeft Freek de Jonge afstand genomen van z'n linkse verleden en bekent zich tot eerlijk rechts. En net als Botho Strauss komt hij daarbij wel in erg griezelig vaarwater terecht.
ER STAAN GEEN lange rijen meer voor de theaters als Freek de Jonge optreedt. Hij is wat populariteit betreft ingehaald door zijn navolgers Youp van ‘t Hek en Paul de Leeuw. Zelf constateert hij in het blad Rails mismoedig dat zijn carriere over z'n hoogtepunt heen is. Maar zelfs daarin is hij megalomaan, hij noemt dat 'een beetje een Gullit-gevoel, je telt niet echt meer mee, dus kijk je een beetje scheef naar de nieuwe lichting. Publicitair ben ik minder interessant.’

Dat laatste bleek niet zo te zijn. Want hetzelfde - overigens uitstekende - interview van Pieter Webeling in het gratis treinblad Rails zorgde voor een kleine storm, te beginnen met een bericht op de voorpagina van De Telegraaf: ‘Freek is niet vies meer van rechts. Komiek huivert nu bij idee links-radicaal bewind.’
Op zich is het weinig verrassend als iemand in 25 jaar van tamelijk links naar tamelijk rechts zeilt en blij is dat de links-radicalen toen de macht niet hebben overgenomen. Freek de Jonge ziet de jonge Freek van eind jaren zestig nu als een naief mannetje: 'Erg ingenomen met zichzelf en zijn radicale teksten voor Neerlands Hoop, maar het was modieus gewauwel, maoistisch-leninistische napraterij.’ Die jonge Freek zou zich nu, veronderstelt hij, met walging afkeren van zijn ouder geworden ik als iemand 'die in recordtijd zijn idealen heeft verkwanseld. Een sociaal-democraat, slapper bestond bijna niet. Ik ben een laffe verrader van de Goede Zaak.’
WANNEER WAS Freek de Jonge eigenlijk zo links? Hij was natuurlijk vooral een originele woordkronkelaar die links en rechts scherpe trappen uitdeelde. In De Groene werd hem meestal verweten dat hij 'te vrijblijvend’ was en alleen maar vragen stelde, zonder antwoorden te geven. Zelf ziet hij als hoogtepunt van Neerlands Hoop in Bange Dagen het programma 'Bloed aan de paal’ en hun actie tegen Nederlandse deelname aan het wereldkampioenschap voetbal in Argentinie tijdens de militaire dictatuur.
Dat was in 1978, toen de jaren zestig trouwens al weer enige tijd voorbij waren, wel degelijk de moeite waard geweest. Het ellendige nieuws over de militaire terreur tegen alles wat links of intellectueel was wilde in Nederland maar moeizaam doordringen, ondanks de berichtgeving van Jan van der Putten, die er in Buenos Aires middenin zat en er zijn vrienden, de ene na de andere, zag verdwijnen. Maar in Nederland had men een beetje genoeg van die sombere verhalen over Latijns-Amerikaanse dictaturen. Het was de verdienste van Freek de Jonge en Bram Vermeulen dat het voetbalkampioenschap alsnog aanleiding was voor meer aandacht voor wat er daar aan de hand was. Al kon dat niet voorkomen dat Nederland natuurlijk wel naar Argentinie ging en Videla uitgerekend tijdens die wereldkampioenschappen zijn gevangenen vanuit helikopters in de oceaan liet droppen.
Maar je zou je kunnen afvragen wat er nu eigenlijk zo links is aan een actie tegen een militair regime dat de mensenrechten schendt en tienduizenden doden en verdwijningen op z'n geweten heeft. Freek de Jonge hekelt nu vooral zijn fanatieke gevoelens in die tijd. In De Groene heeft hij vorig jaar verteld dat hij toen zelfs serieus heeft overwogen zijn pink in te leveren voor de goede zaak, en als het elftal dan toch naar Argentinie zou afreizen had hij zelfs zijn middelvinger willen afstaan: 'Toen kwam ik uit bij Baader-Meinhoff: met de botte bijl dingen veranderen. Ik heb de grenzen van m'n potentie dus wel gezien.’
Nu, in het Rails-interview, gaat hij daar verder op in: 'Onszelf vernietigen met terrorisme… dat ging wat ver. Je moet kiezen. Of je buigt, of je radicaliseert. Wij bogen. Oranje ging. Daarmee was “Bloed aan de Paal” tevens het dieptepunt van Neerlands Hoop. We hadden onze grenzen ontmoet.’
Twee jaar later gingen Freek en Bram uit elkaar, of liever: Freek maakte zich los van Bram Vermeulen. De NOS vroeg hem een televisieprogramma te presenteren over zweverige stromingen als astrologie en paranormale begaafdheid. Hij raakte ervan gecharmeerd en flirtte een tijdje met Bhagwan, alles nog volkomen in de geest van die tijd. Links keerde zich toen al verontwaardigd van hem af. Nu zegt hij - ik citeer nog altijd het Rails-interview -: 'Ik ben toen wel gaan nadenken. Was het misschien zo dat ik altijd heb geroepen wat het publiek van mij verlangde, als een soort marionet? Was dat radicale dan wel zo origineel? Was het wel zo hoogstaand om op het toneel te verkondigen wie wel en niet deugt, zonder respect voor andere opinies? Nu denk ik: laten we dankbaar zijn dat conservatieve mensen in de jaren zestig en zeventig nog zo standvastig aan hun “rechtse” ideeen zijn blijven vasthouden. Als wij waren doorgeslagen met die links-radicale mikmak, als de wereldverbeteraars het voor het zeggen hadden gekregen… dan had ’t er eng uitgezien, hoor. Echt. Dan gingen we d'r allemaal aan.’
Maar in plaats van nu heel bescheiden te beseffen dat een cabaretier misschien ook niet de eerstgeroepene is om de mensheid politiek te leiden, slaat hij onmiddellijk naar de andere kant door. Hij verklaart zich voorstander van de lijn-Bolkestein: laat iemand maar roepen wat hij vindt, meent Freek. 'Dat is veel beter dan dat angstige gedoe van de Partij van de Arbeid, waar iedereen maar wat aanmoddert. Niemand durft iets te zeggen, straks stemt iedereen CD. Deze democratie is de minst slechte oplossing, maar het stelt natuurlijk niks voor als instrument om de wereldproblematiek te lijf te gaan. Louis van Gaal heeft bij Ajax de zaak met verlicht despotisme op de rails gezet. Nou, zo iemand zou je graag in de samenleving zien. Een tijdelijke dictator die met een lange-termijnvisie wel even wat zaken kan regelen. Een prettig idee, of liever: een prikkelende gedachte.’
Bolkestein heeft direct enthousiast gereageerd. In Nieuwe Revu verklaarde hij: 'Ik ben blij met de steun van Freek de Jonge voor de opvattingen en de handelingen van de VVD. Het is plezierig dat iemand die een jaar of twintig geleden heel anders dacht, nu zegt dat het zo gek nog niet is wat conservatieve krachten destijds zeiden. Dat is niet niks. Uit het feit dat zijn opvattingen nu in zo'n interview in een blad als Rails staan, blijkt dat het tij gekeerd is en dat er tegenwoordig duidelijk wat genuanceerder tegen een aantal zaken wordt aangekeken. Je kan dit soort dingen zeggen zonder dat je meteen de mond wordt gesnoerd.’
Nu kun je nauwelijks verwachten dat iemand als Bolkestein met de trein reist, dus zal hij waarschijnlijk niet het hele interview hebben gelezen. Of is het een VVD-opvatting dat Nederland wel een tijdelijke dictator zou kunnen gebruiken die hier orde op zaken stelt? En erkent hij werkelijk dat hij met zijn opvattingen dicht bij de Centrum-Democraten is gekomen, zoals Janmaat het trouwens ook ziet?
Wat is er eigenlijk in ’s hemelsnaam zo mis aan Nederland dat we een dictator goed zouden kunnen gebruiken? Het enige wat Freek de Jonge in het Rails-interview kan noemen, is dat er geen 'moreel ankerpunt’ meer is, vandaar die gewelddadige video’s met Faces of Death, want er is geen duidelijke norm die je marginaal zou kunnen overschrijden. De domineeszoon schiet nu wel erg ver door in z'n donderpreek. Zouden we de democratie op het spel moeten zetten voor een paar griezelige videobanden? Wat wil hij eigenlijk dat de PvdA zegt, zodat niet iedereen CD gaat stemmen? Hij heeft het niet over buitenlanders of asielzoekers - waar doelt hij dan wel op?
FREEK DE JONGE noemt zichzelf nu 'beheerst, gelouterd, gerijpt’. Zo klinkt het mij helemaal niet in de oren. Journaille heeft hem in Het Parool, na een weekend nadenken, heel precies uitgelegd wat er met hem aan de hand is: 'Naief ben je nooit geweest en zal je nooit zijn. Je gewauwel was heel komisch en zal dat altijd blijven. De enige waarheid die je over jezelf uitspreekt is “modieus”. Dat was altijd je kracht, ook nu weer. Je was en bent een gevoelig vaantje, dat feilloos wist en weet uit welke hoek de wind waait. Destijds was het de linkse wind die jij in je zeilen moest hebben om je naar de haven van het succes te blazen. Nu de wind van rechts komt, ga je overstag.’
We hebben eindelijk een Nederlandse Botho Strauss gevonden, de Duitse dramaturg en toneelschrijver die zich, in een moeilijk leesbaar Spiegel-essay, tot het rechts-conservatisme en nationalisme bekeerde. Diens 'Anschwellender Bocksgesang’ veroorzaakte in Duitsland een enorme intellectuele discussie. Hier in Nederland zullen de losse flodders van Freek wel weinig meer dan een klein relletje losmaken. De grens tussen zinvolle linkse zelfkritiek en opportunistische meewaaierij is nog altijd moeilijk te trekken. Freek de Jonge overschrijdt iedere grens. Maar hij doet dat wel, zoals altijd, in zijn eigen stijl.