De magie van het datingprogramma

‘Gaat het óóit nog een keertje gebeuren?’

Mensen die zich op tv laten koppelen aan een wildvreemde. Waarom zou je daarnaar kijken? Nou, omdat je dan misschien eindelijk kunt zien wat de ingrediënten zijn waaruit liefde wordt gebrouwen.

Carry Tefsen met kandidaten in ‘Op goed geluk’, 1990 © Kippa / ANP

Bij het praatprogramma van Jeroen Pauw viel het in de categorie grappige filmpjes. Bruid zegt op de avond na haar huwelijk onomwonden tegen haar kersverse echtgenoot dat ze hem totaal niet aantrekkelijk vindt. Hilariteit in de tv-studio: dat krijg je nou bij een datingshow waarin bruid en bruidegom elkaar voor het eerst zien bij het altaar.

Ook RTL Boulevard maakte ronkend gewag van ‘ophef en kritiek’. Daar betrof het niet de opzet van Married at First Sight, van rtl, maar het ongepaste gedrag van de bruid. Maar Monique uit Gouda – op televisie hebben gewonemensenkandidaten geen achternaam – besefte zelf al dat haar vroege afwijzing niet productief was. Na een paar dagen samenzijn met Ronald uit Ermelo vroeg ze hem om een tweede kans. Tevergeefs, Ronald was er helemaal klaar mee. ‘Ik heb m’n eigen glazen ingegooid’, verzuchtte Monique in de camera, met grote verschrikte ogen vanachter haar bril. ‘Ik ben nu bijna zestig. Gaat het óóit nog een keertje gebeuren?’

Dat die arme Monique haar potentiële levensgezel eigenhandig had verjaagd, was als straf nog niet voldoende. In de slotaflevering van Married at First Sight moest ze verantwoording afleggen aan het ‘expertteam’ dat de alleenstaande leeftijdsgenoten bij elkaar had gebracht. Ze waren de beste match van het programma geweest, met de hoogste score aan overeenkomsten: 81 procent! Daar zat de kleine, onzekere gestalte op de bank naast de verkilde Ronald. Onbewogen luisterden de relatiewetenschapper, de huwelijksdeskundige, de relatietherapeut en de psycholoog & coach naar haar spijtrelaas.

Dit was, zo sprak toen de huwelijksdeskundige, een elegante dame met amper de helft van Moniques levensjaren, ‘een heel mooi voorbeeld’ van wat er kan gebeuren als je te veel gefocust bent op onmiddellijke aantrekkingskracht. ‘Daar hébben we het over gehad’, voegde ze belerend toe. ‘Het is precies waar de experts voor waarschuwden’, wreef presentator Peter van der Vorst het er nog even in. ‘De eerste indruk kan anders zijn, maar zet dóór! Die match hebben we niet voor niks gemaakt.’ In zijn voorgelezen afscheidsbrief had Ronald tips voor Monique’s eventuele volgende relatie: ‘Stel je meer open en wees eerlijk.’

Terwijl het volgende datingkoppel alweer voor de examencommissie verscheen, bleef de kijker met vragen achter. Monique wás toch eerlijk geweest? De degelijke Ronald líep toch niet over van sexappeal? En had híj wel het vereiste doorzettingsvermogen getoond toen Monique op haar premature afwijzing terugkwam?

Een evaluatie van de expert-voorspelling bleef ook achterwege. De ‘perfecte match’ was gebaseerd op kandidaatobservaties, genoteerde fysieke kenmerken, enquêtevragen omtrent relatieverwachtingen en smaakvoorkeuren. Afgenomen dna had iets onnavolgbaars uitgewezen over de juiste combinatie van afweersystemen. Dat een bruisende flapuit zou botsen met een steile, zwijgzame mansfiguur hadden de deskundigen niet voorzien. Er was ook niets te merken van de ‘intensievere begeleiding’ van de gematchte koppels die dit vierde seizoen van de datingshow had beloofd. De goede vriend die de afgewezen Ronald in zijn vertwijfeling belde, kwam qua relatieadvies niet verder dan: kies voor jezelf en zoek bij fysieke nood troost bij ‘een rukje’.

Rest de vraag wat de ruim vijftienhonderd mensen bezielde die zich dit seizoen aanmeldden voor een televisiehuwelijk met een volstrekt onbekende. Alle wegen al bewandeld, teleurstellende Tinder-ervaringen, tijd om iets nieuws te proberen, klonk het op de testdagen. ‘Ik val altijd op de verkeerde types.’ En: ‘Als iemand de verkeerde schoenen aanheeft, ben ik al weg.’ Nu moesten anderen maar eens voor hen kiezen. ‘Ik laat me verrassen. Ik vertrouw op de wetenschap.’

De wetenschap. Dat is het toverwoord van Married at First Sight. Niet meteen wat je verwacht bij deze bizarre omkering van de chronologie in de menselijke relatievorming, die toch niemand als problematisch ervaart. Onder het motto dat liefde niet maakbaar is maar wel stuurbaar, komt rtl uit bij het gearrangeerde huwelijk dat modern Nederland juist probeert uit te bannen.

De wetenschap levert hier niet alleen het overeenkomstenpercentage op grond waarvan de match wordt gemaakt, maar ook de doorzethypothese. Pas nadat de kandidaten in een tijdsbestek van een kleine twee weken wettelijk (!) zijn getrouwd, op huwelijksreis zijn geweest en (nieuw dit seizoen) een paar dagen met elkaar hebben samengewoond, krijgen ze de optie om alsnog van elkaar te scheiden. Tot Kamervragen heeft deze publieke ondergraving van de echtelijke verbintenis niet geleid. sgp-leider Kees van der Staaij liet het Algemeen Dagblad desgevraagd weten ‘dat liefde te mooi is om er op zo’n domme, lompe manier mee om te springen’, en dat het van weinig smaak en stijl getuigde om zo met het instituut huwelijk om te gaan.

‘Als iemand de verkeerde schoenen aanheeft, ben ik al weg’

Bijzonder veel geslaagde huwelijken heeft Married at First Sight niet opgeleverd. Chantal en Nicolai uit seizoen twee zijn nog steeds bij elkaar en Bram en Patty uit de starteditie verwachten een kind. De afgelopen keer wilden twee van de vijf koppels getrouwd blijven, maar bij de terugblik was er nog maar één stel over. Desondanks gaan de programmamakers onverdroten door met het Experiment, zoals het plan van aanpak voortdurend met opgewonden ontzag wordt aangeduid. Dat er duurzame liefde is opgebloeid in dit huwelijkslaboratorium bewijst namelijk dat het kán. Daarom blijft de onorthodoxe datingshow kandidaten trekken. En kijkers.

Love Island, 2019 © RTL

Eigenlijk geldt dat voor elk datingprogramma. Het kan zomaar gebeuren dat twee tot dan toe onbekenden elkaar vinden. Een raadselachtig en ongrijpbaar fenomeen, want regelmatig ontkiemt er niks tussen twee liefdeszoekers met een geweldige wederzijdse herkenning, en wel tussen kandidaten die elkaar smalend afkraken of die amper beschikken over gespreksstof. De montage zet de kijkers graag op het verkeerde been, maar los daarvan blijkt het razend moeilijk te voorspellen welke types op elkaar vallen. Dankzij de camera’s zitten we erbovenop en kunnen we naar aanwijzingen in conversatie, intonatie, lichaamshouding en oogopslag speuren. Toch blijkt het gevoel dat opspeelt in een ontmoeting vaak niet te detecteren.

Hoe veel inzichten de mens zo langzamerhand ook vergaard heeft, de werking van de liefde blijft geheimzinnig. Een breed gedeelde fascinatie daarvoor maakt datingprogramma’s zo’n hardnekkig onderdeel van het televisieaanbod. Voortdurend komen de programmamakers met nieuwe formules. Op date gaan met iemand van wie je alleen de stem hebt gehoord (Op goed geluk) en die snedig antwoordt heeft gegeven op een drietal vragen. Een blinde ontmoeting in een verduisterde ruimte, waar het begrip ‘elkaar aftasten’ letterlijk genomen kan worden (Daten in het donker). Poedelnaakt tot elkaar veroordeeld zijn op een onbewoond eiland (Adam zoekt Eva). Kiezen na een keuring van stap voor stap onthulde blote lijven (Naked Attraction en Undress for Love), waarbij je allereerst iemands onderlichaam plus geslachtsdeel ontmoet. Of gewoon weer terug naar de eenvoudige onschuld van een etentje (First Dates) in een restaurant dat hoopvol met rode harten is gedecoreerd.

Bij datingshows geven presentatoren, een voice-over of deskundologen duiding aan het geobserveerde date-gedrag. Naked Attraction, waarvan de oorspronkelijke Engelse versie veel bevrijdender is dan de geflopte Nederlandse, gaat gepaard met biologische weetjes over de tentoongespreide vormvariatie in de geslachtskenmerken en de seksuele functie en aantrekkingskracht ervan.

Die analysedwang sluit aan bij onze honger naar kennis over het menselijke paringsgedrag. De vraag hoe je de ware tegenkomt en op grond waarvan je een relatie aangaat, is niet voorbehouden aan onvrijwillig alleenstaanden. Twijfels over de juiste partnerkeuze kunnen elke verhouding binnensluipen. Nu de maatschappelijke structuren zijn afgebrokkeld, het voorzien in levensonderhoud of nageslacht geen doorslaggevend argument meer is en de verbintenis voor het leven in de praktijk een illusie blijkt, is elke liefdesrelatie een Experiment met een onzekere uitkomst. Het succes van Boer zoekt vrouw schuilt niet alleen in de aandoenlijkheid van hopeloos onhandige boeren die hun eenzelvigheid moeten overwinnen als ze een drietal liefdeskandidaten over de vloer krijgen. Het feit dat de potentiële partner geschikt moet zijn voor het samenleven op een non-stop doorgaand bedrijf, appelleert aan een verlangen naar meer houvast in het paringsspel dan zoiets moedeloos makend vaags als ‘de klik’ die er al of niet is.

Wanhopig kan de kijker achterblijven als in First Dates de 42-jarige Shane, een gesoigneerde baardmans die nog nooit een relatie heeft gehad en in het vooraf-interview volschoot bij de verzuchting ‘I’m missing out’, versmaad wordt door het heerschap dat precies bij hem leek te passen. Stralend hadden de mannen, die beiden voldeden aan de omschrijving van hun respectievelijke droompartner, elkaar tijdens het etentje in de ogen gekeken. Geroerd was leeftijdsgenoot Roberto door de open persoonlijkheid van zijn tafelgenoot. ‘We had an amazing spark’, begon hij zijn eindoordeel, wat de glunderende Shane op het stoeltje naast hem zichtbaar van verwachting vervulde. De geweldige vonk bleek vriendschappelijk van aard. Uitzoeken bij een vervolgdate of er meer in zat, was uitgesloten.

Wat dat betreft heeft Married at First Sight best een punt. De programmatitel verwijst naar liefde op het eerste gezicht, waar in datingshows op wordt gehoopt. Maar het in een oogwenk herkennen van de ware is een romantisch verzinsel, zo concludeert een Gronings wetenschappelijk onderzoek uit 2017. Het vinden van je andere helft, waarover de oud-Griekse filosoof Plato al beweerde dat die ergens op de wereld rondloopt, gaat helemaal niet zo snel. Het idee dat er sprake was van een voorbestemde liefde blijkt een conclusie die partners achteraf, als ze eenmaal voor elkaar hebben gekozen, op hun eerst ontmoeting projecteren. Zij verwarren deze romantische projectie met fysieke aantrekkingskracht, en die kan er wél meteen zijn. Maar er is meer nodig voor het besluit om met iemand verder te gaan: wederzijds vertrouwen, blijk van zorgzaamheid voor elkaar en emotionele intimiteit.

De doorzet-theorie van Married at First Sight is daarom zo gek nog niet. Liefdeszoekers kunnen stranden op het vasthouden aan een voorkeurstype, zelfs als dat in de praktijk niet werkt. De opkomst van dating-apps helpt daarin niet, omdat die een oneindige keuzemogelijkheid suggereren. Gedragsbioloog Patrick van Veen, die betrokken was bij de eerste drie seizoenen van Married at First Sight, vertelde onlangs op de radio dat de partner die doorgaans als ideaal wordt gezien, de beste is uit een beperkt aanbod.

Als panda’s in een fokprogramma worden kandidaten opgesloten in hotelkamers

De vraag is wel of je het aanbod dan moet terugbrengen tot één met wie je ongezien trouwt. En het team van experts laat zich niet uit over de enorme druk die het datingprogramma uitoefent op de potentiële geliefden. Familie en vrienden moeten opdraven bij het uitzoeken van De Jurk en Het Pak in een sponsorboetiek, op de trouwerij roepen alle aanwezigen – ook de ouders die zichtbaar moeite hebben met het televisiecircus – verplicht wat een práchtig stel het is. De trouwfotograaf heeft de opdracht om te zaniken dat ‘één klein kusje er toch wel vanaf kan’, bij de voorgeschreven begin- en einddans van het bruidspaar op het bloedeloze televisietrouwfeest zoomt de camera in op handen op heupen en na elke gezamenlijk doorgebrachte nacht moet het stel de vraag beantwoorden of er wellicht ‘iets’ is gebeurd. Als met uitsterven bedreigde reuzenpanda’s in een fokprogramma worden de gematchte kandidaten opgesloten in hotelkamers waar het tweepersoonsbed en het ruime bubbelbad bestrooid zijn met de onmisbare rozenblaadjes.

Love Island, 2019 © RTL

Deze afdwingromantiek is beduidend minder bij LoveIsland, een nieuwkomer in het genre die afgelopen maanden dagelijks te zien was op rtl5. Hier doet de voice-over niet aan het oppompen van verwachtingen middels afgekloven taalclichés, wat de Nederlandse First Dates vlakker maakt dan het smaakvolle, zachtmoedige Engelse origineel. De ironie van de Love Island-stem ging de kijkers zelfs te ver, waarop deze vervangen werd door een voice-over die zich minder in flauwiteiten liet gaan.

De eerste aanblik van de tien singles die opgedeeld in koppels zes weken in een Spaanse villa verblijven, maakt deze datingshow verwant aan Temptation Island of Ex on the Beach. Dezelfde verzameling onuitstaanbaar gladmooie twintigers die in badkleding met hun wasbordbuiken en perfecte rondingen paraderen.

Maar verrassend genoeg zijn de liefdeszoekers in de eerste Vlaams-Nederlandse versie van het Britse format óók gecast op een vriendelijke inborst, aangename omgangsvormen en een enthousiaste bereidheid om serieus op zoek te gaan naar een partner. Nieuw ingebrachte concurrenten die de koppelvorming komen verstoren, worden warm verwelkomd, en door de kijkers weggestemde kandidaten smartelijk uitgeleide gedaan. Van banale seksuitspattingen, scheldpartijen en door de programmamakers opgestookt gekonkel is geen sprake. Er wordt niet gerookt, opvallend matig gedronken en als ’s avonds het licht uitgaat kruipen de aan elkaar gekoppelde tweetallen dociel in de bedden waar hun naam bij staat.

Die bedden zijn twijfelaars, wat uitnodigt tot fysiek contact. Maar deze liefdesnestjes staan vlak naast elkaar in één ruimte, waar de alomtegenwoordige camera’s alles wat daar plaatsvindt in infrarood registreren. Thuis kijkt bovendien de familie mee, inclusief ouders, ooms en tantes en een oma, die wekelijks commentaar leveren. ‘Geen seks op tv!’ zei de moeder van Rowena. Het resultaat is een voorzichtigheid die ruimte biedt voor een opbroeiend verlangen. Zodoende zagen we Denzel na een knuffel met zijn liefje aan haar vragen om even te checken of je aan zijn zwembroek kon zien dat hij het bijna niet meer híeld. En hoorden we daags na een besmuikte interactie onder het dekbek Rowena grijnzend vertellen dat het maar een paar seconden had geduurd – ‘Toch seks op tv!’ aldus haar moeder.

Verslag van hun vorderingen doen de bewoners van Love Island niet aan een hijgerige interviewer of presentator, maar aan elkaar. Door de afwezigheid van televisies, laptops en eigen smartphones zijn de kandidaten aangewezen op elkaar. Dit maakt Love Island een intrigerend observatorium voor de relatievorming van jonge mensen. In groepsgesprekken en intieme één-tweetjes evalueren ze voortdurend hun eigen gevoelens en elkaars gedrag. Botsingen tussen geliefden die voor elkaar hebben gekozen, worden uitgesproken, voorzien van adviezen van medebewoners.

Je zou bijna vergeten dat het programma ook een wedstrijd is. Het meest overtuigende stelletje krijgt in de slotaflevering 25.000 euro. Dat wordt door een eindstemming bepaald door de kijker, en die treedt ook tussentijds normerend op. Denzel werd weggestuurd omdat hij het aanlegde met een ander meisje terwijl hij zijn koppelpartner het hof maakte. Zo nu en dan worden de bewoners geconfronteerd met scherpe kijkersobservaties. Geponeerd werd dat de verkering tussen Martin en Sebastiana, die elkaar vanaf het eerste moment vonden, gespeeld zou zijn omwille van het prijzengeld. Een uitdagende stelling voor kijkers die hun weerstand tegen de fotomodellenparade voelden wegsmelten bij het speelse liefdesgestoei tussen de goeiige profbokser en het pittige Vlaamse ding. Als het al moeilijk is om je eigen gevoelens op waarde te schatten, hoe kun je dan zien of een televisieliefde waarachtig is?

Duur kan een aanwijzing zijn. Milly en Joost, die dit Married at First Sight-seizoen als enige ‘match’ zonder scheiding afsloten, zijn nog steeds bij elkaar. Dat zij uiteindelijk bij hun ja-woord bleven, was een verrassing. Vlak daarvoor deelde de psycholoog & coach nog zijn verontrustende observatie dat de twee dertigers ‘vooral maatjes’ leken te zijn. ‘Als je te lang in de vriendschapszone bent, kan het daar ook blijven.’ Allebei waren ze wat gesloten en terughoudend geweest. ‘Echt niet ongemakkelijk’, schamperde de nuchtere Nijmeegse toen de trouwfotograaf om het kusje bedelde. Afwerend reageerden ze op vragen naar vooruitgang in het fysieke contact, en de hotelkamerdeur sloot demonstratief voor de cameraploeg die mee naar binnen wilde.

Pas in de slotaflevering wilde Milly wel kwijt dat er inmiddels gezoend werd. Dat was al langer het geval, gaf ze de programmamakers het nakijken. Bij het enige stel dat niet vatbaar leek voor de afdwingromantiek en dat eenmaal getrouwd de rust had genomen voor hun kennismaking, was er iets opgebloeid dat niemand kon detecteren. En dat was pas echt romantisch.