TELEVISIE

Gabbers

Foute vrienden

Wilders, the Movie van Joost van der Valk, 12 september te zien, is niet de derde Teledoc (zoals ik abusievelijk schreef) maar de vierde: eerst komt Foute vrienden van Roy Dames. Van der Valk (Haagse Sjonnie; Crips) en Dames (Meiden van de Keileweg; Mocros, nog niet vertoond) delen een fascinatie voor rafelrand en onderkant en komen, met camera, waar deze burgerman liefst ver uit de buurt blijft, net als de meeste documentairemakers. Zij investeren eindeloos in winnen van vertrouwen van mensen die weinig belang lijken te hebben bij licht op hun schemerwereld. Toch is aandacht vleiend, bestaat beroepstrots ook aan gene zijde van wet en moraal en valt er kennelijk wat te halen voor wie zich laat filmen. Figuurlijk en letterlijk. Als Rooie Jos in Foute vrienden Dames belt omdat hij ernstig bedreigd zou worden vanwege schulden, komt die na gestribbel (‘je hebt toch wel andere vrienden’) kennelijk over de brug. Roy hoeft de afgebroken flessen die Jos ter verdediging heeft klaarstaan (en die volgens hem afdoende bewijs zijn voor de waarachtigheid van zijn verhaal) niet eens te zien. Wie weet liegt Jos deze keer niet en dan heeft Roy een hoofdpersoon in zijn film, een 'vriend’ maar ook zijn product gered. Want wie in die wereld wil filmen betaalt een prijs. Die wordt gebruikt en die gebruikt.
Overigens geldt wederzijds gebruiken in zekere zin voor alle documentair filmen, ook in gevallen waarin personages en filmers een certificaat van integriteit en goede zeden zichtbaar om de nek hebben hangen. En wij kijkers profiteren er op onze beurt driftig van doordat wij zelf komen waar we niet kunnen, mogen, durven komen, zo onze kennis van wereld en onderwereld vergrotend. Foute vrienden is een langlopend project: na Ik ben Jantje (1994) en Vrienden voor het leven (2000) is het Dames’ derde film over eenzelfde groepje mannen dat grotendeels buiten de wet leefde en leeft. Twee divisies onder Holleeder cum suis, maar toch. 'Zijn dit nou de laatste opnames?’ vraagt Jos, als Dames de drie nog levende 'vrienden’ (Dikke Bobbie kreeg eerst korsakov en toen een hartaanval) voor zijn film bijeen heeft in wat ooit hun stamkroeg was in Amsterdam-Oost. 'Nee, ik denk dat ik jullie mijn hele leven ga volgen.’ 'Dat is toch bezopen’, zegt Verbrande Herman, die al helemaal geen trek meer heeft in deze reünie op een plek die hij vanwege bedreigingen lang geleden is ontvlucht.
Gelijk heeft hij misschien maar de kijker profiteert mooi wel van Dames’ volharding omdat hij niet alleen een wereld met alternatieve codes en moraal leert kennen maar ook het vernietigend gewicht van de verstreken tijd ziet. Ooit waren ze onsterfelijk, waren de pieken hoger dan de dalen diep, was er vaak geld en bijna altijd drank, drugs en wijven. Nu is er vooral verval en eindigde de hopeloos complexe liefde van Jantje en zijn Hermien bijna letterlijk in moord en doodslag. Dat verval is specifiek, maar tegelijk universeel. Nee, het is geen strak gecomponeerde film. Af en toe gaat Dames weer eens achter ze aan; af en toe hebben ze hem kennelijk nodig en kan er weer wat gedraaid. Curieus zijn de overpeinzingen waarin hij ons deelgenoot maakt van zijn verlangen hun 'bloedgabber’ te zijn. (Dubieus voorrecht want zo hartstochtelijk als ze elkaar nodig hebben, zo hard belazeren ze elkaar.) Vraag is of dat verlangen uitgesproken moet: deze fascinatie gaat voelbaar voorbij sociologische belangstelling en een filmerswinkel die moet draaien. Aangenaam vind ik hem niet, maar profiteren doe ik. Kanttekening: ik zag een voorlopige versie.

Roy Dames, Foute vrienden. Teledoc. NPS, zondag 5 maart, Nederland 2, 20.20 uur