TELEVISIE

Galg in het hart

In Turkije

Een Turkse hbo-studente raadde ik ooit de Nederlandse bundel Turkije in crisis (1945-80) aan. Haar geschiedonderwijs had bestaan uit hypernationalistische propaganda, laat staan dat ze ooit een analyse had gelezen van economische belangen van het leger of de Koerdische kwestie. Ze vond het bevrijdend. Daarmee was ze uitzondering: de meeste Turkse studenten hadden geen behoefte aan ontmythologisering van kemalisme (tweede generatie) of leefden op een dieet van Koerdisch-maoïstische pamfletten (vluchtelingen). Ze deed een confidentie: ze was Armeense, maar had dat pas als volwassene ontdekt. Een familiegeheim waarmee ze beter niet uit de kast kon komen.

Dit speelt een kwart eeuw geleden en of zulke pijnlijke zelfontkenning nog bestaat weet ik niet. Al is Armeens zelfbewustzijn levensgevaarlijk (Hrant Dink 2007) en zijn niet alle Turkse Armeniërs blij met internationale druk rond ‘genocide’, omdat zij de binnenlandse agressieve reacties ondergaan. Misschien komt het thema nog aan bod in Bram Vermeulens In Turkije. Die al ruim aandacht besteedde aan de Koerden, zonder daarvoor weg te hoeven uit Istanbul, dat immers de grootste Koerdische stad ter wereld is geworden. Deels gevolg van de algemene trek naar de steden, deels van guerrillaoorlog en ontvolkingspolitiek in Oost-Turkije. Mooie reeks van die betrekkelijke nieuwkomer in Turkije. Meteen raak in de eerste aflevering over Atatürk wiens beeltenis nog alom aanwezig is maar wiens staatsideologie erodeert. Het is uiteraard niet moeilijk hardcore kemalisten te vinden, maar waar het in zo’n serie om gaat is meer te laten horen en zien dan de bekende slogans en zo de weerbarstigheid voelbaar te maken.

Dat lukte wonderwel in de persoon van een Korea-veteraan. Zijn deelname aan die oorlog was alleen al bewijs van het feit dat Turkije een westers land is, vond hij, en dat geheel dankzij Mustafa Kemal, bij het klinken van wiens naam alleen al het water ophield te stromen. De keer dat hij Atatürk in levenden lijve ontmoette, hoorde hij, toen die hem aankeek, bliksem en donder, voelde een windvlaag en zag een wolk vlinders. Dankzij Kemal was Turkije beschaafd en was de vrouw, inclusief zijn kleindochters, bevrijd. Ten bewijze noodde hij Vermeulen in zijn huis, zette westerse muziek van lang geleden op en draaide een aandoenlijk dansje met zijn vrouw. Die dat merkbaar met grote tegenzin onderging, haar bevrijding toonde door haar hoofddoekje niet af te doen en kennelijk als voorwaarde had gesteld dat haar gezicht niet in beeld kwam. Gouden scène, met stroom en onderstroom tegelijk. Die zaten ook in de uitspraak van een andere kemalist: ‘Turken hebben altijd een galg in hun hart: we moeten de Osmaan in onszelf niet wakker maken.’

Verbluffend niet zozeer dat op straat een Koerdische bruiloft werd gevierd met de bekende fascinerende reidansen, maar wel dat het feest werd opgeluisterd met een loflied op Apo, koosnaam voor Abdullah Öcalan, de gevangen PKK-leider. In Istanbul! Aflevering 3 was gewijd aan de economische, politieke en culturele ommezwaai van West naar Oost (ook Kemal draait zich om). Met ook hier weer economische hoofdlijnen én fascinerende details: Turken die Arabisch leren om de Syrische klandizie beter te kunnen bedienen, Syrische vrouwen die hun haar in Oost-Turkije uitbundiger laten blonderen en krullen dan de Turkse om te voorkomen dat manlief er nog een vrouw bij neemt – in Turkije verboden. Een ‘rijke’ serie. En er komt er nog een aan: Veerboot naar Holland van Fidan Ekiz. Over de tijd dat Turkse arbeiders nog niet hun werk in Koerdisch Irak maar bij Verolme vonden. Familiegeschiedenis en veel meer dan dat.


Bram Vermeulen, In Turkije_. VPRO. Zondags, Nederland 2, 20.15 uur. Zeven delen. Fidan Ekiz,_ Veerboot naar Holland_. Vara. Donderdags vanaf 21 april, Nederland 2, 21.55 uur. Vijf delen_